Ocaleni od zapomnienia: Józef Janicki
Artykuły

Kontynuując cykl artykułów o uczestnikach polskiego podziemia na Wołyniu, którzy w latach 1939–1941 doznali represji ze strony radzieckich organów ścigania, proponujemy uwadze Czytelników «Monitora Wołyńskiego» szkic biograficzny poświęcony Józefowi Janickiemu – oficerowi Wojska Polskiego.

 Józef Bronisław Janicki urodził się w 1876 r. we wsi Cepcewicze Wielkie na Wołyniu (obecnie rejon włodzimierzecki w obwodzie rówieńskim). Jego ojciec, Romuald Janicki, pochodził ze szlacheckiego rodu, pracował jako pomocnik księgowego w cukrowni we wsi Szczedrowa (obecnie rejon latyczowski w obwodzie chmielnickim). Romuald Janicki zmarł w 1918 r. Matka, Antonina Janicka, była gospodynią domową. Zmarła w 1920 r.

Józef był jedynakiem. Ukończył sześć klas gimnazjum. Od 8 lutego 1897 do 22 grudnia 1917 r. służył w carskiej armii w stopniu kapitana. W trakcie służby ukończył Szkołę Podchorążych w Czuhujowie. Od 1917 r. do 1 maja 1927 r. służył w Wojsku Polskim w stopniu podpułkownika. Ostatnim miejscem jego służby był 86 Pułk Piechoty stacjonujący w garnizonie Mołodeczno (obecnie Białoruś). Po 30 latach służby wojskowej, w 1927 r., Józef Janicki przeszedł na emeryturę. Jego renta wojskowa wynosiła 520 zł.

Od 1917 r . Józef Janicki był członkiem Polskiej Organizacji Wojskowej, a od 1931 r. – Związku Legionistów Polskich.

W Równem Józef Janicki mieszkał z żoną Zofią (c. Antoniego, ur. w 1878 r.) przy ul. Ułańskiej 8/4. Zofia Janicka pochodziła ze szlacheckiego rodu Filipowiczów. Janiccy mieli syna Edwarda (ur. w 1905 r.), który podobnie jak jego ojciec został później aresztowany przez władze sowieckie.

Na podstawie akt archiwalnych wiemy, że na początku stycznia 1940 r. do mieszkania Józefa Janickiego przybył Józef Widawski o pseudonimie Wit – przedstawiciel lwowskiego centrum Związku Walki Zbrojnej – 1. Przyprowadził go Mieczysław Kulikowski, który w trakcie pobytu we Lwowie spotkał się z działaczami lwowskiego centrum ZWZ i polecił Janickiego Widawskiemu jako osobę zaufaną i mającą poglądy patriotyczne.

Na pierwszym spotkaniu Józef Widawski próbował dowiedzieć się, czy działa w Równem polskie podziemie. Jak już wcześniej pisaliśmy, polskie antyradzieckie podziemne organizacje powstawały spontanicznie i działały bez kierowniczego centrum. Ich przywódcy, nie posiadając doświadczenia w prowadzeniu działalności konspiracyjnej, zachowywali się nieostrożnie, co powodowało aresztowania. Wit zaproponował Józefowi Janickiemu wstąpienie do podziemia i zajęcie się kontrwywiadem. Józef Janicki odłożył rozmowę do następnego dnia. Dzień później spotkali się w obecności Władysława Śliwińskiego o pseudonimie Czarny Władek i Marcelego Semerdy. Wtedy to postanowili założyć podziemną organizację w Równem.

Kolejny raz Wit odwiedził mieszkanie Janickich w drugiej połowie stycznia 1940 r. Było wówczas już zrozumiałe, że Józef Janicki ze względu na wiek nie stanie na czele miejskiego ośrodka ZWZ – 1. Jego udział w działalności organizacji ograniczał się do tego, że udostępniał mieszkanie dla spotkań członków ZWZ. Był wśród nich także jego syn Edward, o którym opowiemy w jednym z kolejnych szkiców. Podkreślić należy, że Józef Janicki nie znał Kazimierza i Jana Jaźwińskich, przywódców rówieńskiej organizacji ZWZ i nigdy nie doszło do ich spotkania.

6 kwietnia 1940 r. Józef Janicki został aresztowany przez Wydział 3 Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD w Obwodzie Rówieńskim i osadzony w rówieńskim więzieniu NKWD. Podczas aresztowania funkcjonariusze NKWD skonfiskowali mu dokumenty emerytalne, korespondencję, osiem zdjęć, tymczasową legitymację wydaną zamiast książeczki wojskowej, a także srebrną papierośnicę z wygrawerowanym napisem «Dąbrowskiemu», która została przekazana do Wydziału Finansowego NKWD w Obwodzie Rówieńskim.

W trakcie śledztwa Józef Janicki ciągle zmieniał swoje zeznania, uzasadniając to słabą pamięcią. 24 kwietnia 1940 r. odbyła się konfrontacja Janickiego i Władysława Śliwińskiego, w trakcie której więźniowie pokłócili się. Oczywiste jest to, że każdy z nich chciał polepszyć sytuację, w której się znalazł, ale ani pierwszemu, ani drugiemu to się nie udało.

Na zamkniętym posiedzeniu Rówieńskiego Sądu Obwodowego w dniach 17–18 stycznia 1941 r. Józef Janicki twierdził, że nie był członkiem ZWZ. Było to faktycznie prawdą, ponieważ nie składał przysięgi i nie wykonywał żadnych poleceń dowództwa organizacji. Oskarżony został o to, że wiedział o działalności ZWZ, i o jego celach, ale nie poinformował o tym władz.

Wyrokiem Rówieńskiego Sądu Obwodowego, wydanym w trakcie wyjazdowego posiedzenia 22–23 listopada w Dubnie oraz dodatkowego posiedzenia w dniach 17–18 stycznia 1941 r., Józef Janicki został skazany z art. 54-2, 54-11 КК USRR na dziesięć lat pozbawienia wolności w obozach pracy z pozbawieniem praw obywatelskich na pięć lat i konfiskatę mienia na rzecz państwa.

Janicki

Zdając sobie sprawę z tego, że dziesięć lat w obozach pracy dla 63-letniej osoby to faktycznie wyrok śmierci, Józef Janicki złożył kasację od wyroku, w której prosił o obniżenie wymiaru kary. 7 marca 1941 r. Sąd Najwyższy USRR rozpatrywał skargę kasacyjną skazanego, ale pozostawił wyrok sądu niezmieniony.

Według postanowienia Prokuratury Obwodu Rówieńskiego z dnia 30 grudnia 1993 r. wobec Józefa Janickiego zastosowano art. 1 Ustawy USRR «O rehabilitacji ofiar represji politycznych na Ukrainie» z dnia 17 kwietnia 1991 r. W niewoli przebywał on rok i 9 miesięcy. Zmarł w obozie 12 stycznia 1942 r.

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Tetiana Samsoniuk jest głównym specjalistą Działu Udostępniania Informacji z Dokumentów Państwowego Archiwum Obwodu Rówieńskiego. Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane według akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.

Powiązane publikacje
Ocaleni od zapomnienia: Józef Afent
Artykuły
Nasz kolejny szkic jest poświęcony Józefowi Afentowi, starszemu policjantowi ІІ komisariatu policji w Równem aresztowanemu przez władze radzieckie następnego dnia po ich wkroczeniu na tereny II Rzeczypospolitej.
21 września 2022
Ocaleni od zapomnienia: Jerzy Tołwiński
Artykuły
Jerzy Tołwiński z Równego był jednym z wielu polskich policjantów represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941. W 1940 r. został skazany na osiem lat poprawczych obozów pracy z powodu służby w «polsko-pańskiej» policji.
09 września 2022
Ocaleni od zapomnienia: Władysław Śliwiński
Artykuły
Jednym z bohaterów książki «Związek Walki Zbrojnej – 1 w Równem. 1939–1941» wydanej niedawno przez redakcję «Monitora Wołyńskiego» był Władysław Śliwiński. Na początku 1941 r. za konspiracyjną działalność antyradziecką został skazany na 10 lat pozbawienia wolności w poprawczych obozach pracy.
25 sierpnia 2022
Ocaleni od zapomnienia: Bolesław Chyl
Artykuły
Kolejny szkic w cyklu o polskich policjantach represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941 został poświęcony Bolesławowi Chylowi z Klewania. W listopadzie 1939 r. Trybunał Wojskowy 5 Armii Frontu Ukraińskiego skazał go na rozstrzelanie, ponieważ był policjantem i w czasach II Rzeczypospolitej «zatrzymywał komunistów».
19 lipca 2022
Antoni Maciejewski: ciąg dalszy historii
Artykuły
17 lipca 1944 r. w bitwie pod Ankoną we Włoszech zginął urodzony w Równem Antoni Maciejewski. Zanim zaciągnął się do Armii Andersa, był więźniem sowieckich łagrów, do których trafił za udział w polskiej konspiracji.
17 lipca 2022
Ocaleni od zapomnienia: Edmund Kastner
Artykuły
Kolejny szkic w cyklu o funkcjonariuszach polskiej Policji Państwowej represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941 jest poświęcony Edmundowi Kastnerowi – policjantowi z Klewania. Na początku 1940 r. razem z kolegami i konfidentami został oskarżony o «aktywną działalność przeciw ruchowi rewolucyjnemu» і «przygotowanie zbrojnego powstania», a następnie rozstrzelany.
04 lipca 2022
«Ci ludzie chodzili tymi samymi ulicami, co ja». Zaprezentowano książkę o polskim podziemiu w Równem
Artykuły
«Jest to książka o kwestii wyboru. Podobnie jak przed nami, Ukraińcami, obecnie stoi wybór zaangażować się w walkę o niepodległość czy szukać bezpiecznego miejsca, zostać wolontariuszem czy kolaborantem, tak Polacy w 1939 r. stali przed tym samym wyborem» – powiedziała Tetiana Samsoniuk, autorka publikacji «Związek Walki Zbrojnej – 1 w Równem. 1939–1941».
11 czerwca 2022
Ocaleni od zapomnienia: Władysław Jakuszewski
Artykuły
W okresie międzywojennym Władysław Jakuszewski pracował w policji w Równem, Kowlu, Dubnie i Zdołbunowie. Został aresztowany przez NKWD w listopadzie 1939 r., a w marcu 1941 r. za «aktywną działalność przeciw ruchowi rewolucyjnemu» został skazany na osiem lat poprawczych obozów pracy.
27 maja 2022
Ocaleni od zapomnienia: Stefan Jarząbkowski
Artykuły
Stefan Jarząbkowski, policjant z Glińska Czeskiego na Rówieńszczyźnie, jest bohaterem kolejnego szkicu o funkcjonariuszach polskiej Policji Państwowej, którzy doznali represji ze strony reżimu sowieckiego.
18 marca 2022