Kontynuując cykl artykułów o uczestnikach polskiego podziemia na Wołyniu, którzy w latach 1939–1941 doznali represji ze strony radzieckich organów ścigania, proponujemy uwadze Czytelników «Monitora Wołyńskiego» szkic biograficzny poświęcony Józefowi Janickiemu – oficerowi Wojska Polskiego.

 Józef Bronisław Janicki urodził się w 1876 r. we wsi Cepcewicze Wielkie na Wołyniu (obecnie rejon włodzimierzecki w obwodzie rówieńskim). Jego ojciec, Romuald Janicki, pochodził ze szlacheckiego rodu, pracował jako pomocnik księgowego w cukrowni we wsi Szczedrowa (obecnie rejon latyczowski w obwodzie chmielnickim). Romuald Janicki zmarł w 1918 r. Matka, Antonina Janicka, była gospodynią domową. Zmarła w 1920 r.

Józef był jedynakiem. Ukończył sześć klas gimnazjum. Od 8 lutego 1897 do 22 grudnia 1917 r. służył w carskiej armii w stopniu kapitana. W trakcie służby ukończył Szkołę Podchorążych w Czuhujowie. Od 1917 r. do 1 maja 1927 r. służył w Wojsku Polskim w stopniu podpułkownika. Ostatnim miejscem jego służby był 86 Pułk Piechoty stacjonujący w garnizonie Mołodeczno (obecnie Białoruś). Po 30 latach służby wojskowej, w 1927 r., Józef Janicki przeszedł na emeryturę. Jego renta wojskowa wynosiła 520 zł.

Od 1917 r . Józef Janicki był członkiem Polskiej Organizacji Wojskowej, a od 1931 r. – Związku Legionistów Polskich.

W Równem Józef Janicki mieszkał z żoną Zofią (c. Antoniego, ur. w 1878 r.) przy ul. Ułańskiej 8/4. Zofia Janicka pochodziła ze szlacheckiego rodu Filipowiczów. Janiccy mieli syna Edwarda (ur. w 1905 r.), który podobnie jak jego ojciec został później aresztowany przez władze sowieckie.

Na podstawie akt archiwalnych wiemy, że na początku stycznia 1940 r. do mieszkania Józefa Janickiego przybył Józef Widawski o pseudonimie Wit – przedstawiciel lwowskiego centrum Związku Walki Zbrojnej – 1. Przyprowadził go Mieczysław Kulikowski, który w trakcie pobytu we Lwowie spotkał się z działaczami lwowskiego centrum ZWZ i polecił Janickiego Widawskiemu jako osobę zaufaną i mającą poglądy patriotyczne.

Na pierwszym spotkaniu Józef Widawski próbował dowiedzieć się, czy działa w Równem polskie podziemie. Jak już wcześniej pisaliśmy, polskie antyradzieckie podziemne organizacje powstawały spontanicznie i działały bez kierowniczego centrum. Ich przywódcy, nie posiadając doświadczenia w prowadzeniu działalności konspiracyjnej, zachowywali się nieostrożnie, co powodowało aresztowania. Wit zaproponował Józefowi Janickiemu wstąpienie do podziemia i zajęcie się kontrwywiadem. Józef Janicki odłożył rozmowę do następnego dnia. Dzień później spotkali się w obecności Władysława Śliwińskiego o pseudonimie Czarny Władek i Marcelego Semerdy. Wtedy to postanowili założyć podziemną organizację w Równem.

Kolejny raz Wit odwiedził mieszkanie Janickich w drugiej połowie stycznia 1940 r. Było wówczas już zrozumiałe, że Józef Janicki ze względu na wiek nie stanie na czele miejskiego ośrodka ZWZ – 1. Jego udział w działalności organizacji ograniczał się do tego, że udostępniał mieszkanie dla spotkań członków ZWZ. Był wśród nich także jego syn Edward, o którym opowiemy w jednym z kolejnych szkiców. Podkreślić należy, że Józef Janicki nie znał Kazimierza i Jana Jaźwińskich, przywódców rówieńskiej organizacji ZWZ i nigdy nie doszło do ich spotkania.

6 kwietnia 1940 r. Józef Janicki został aresztowany przez Wydział 3 Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD w Obwodzie Rówieńskim i osadzony w rówieńskim więzieniu NKWD. Podczas aresztowania funkcjonariusze NKWD skonfiskowali mu dokumenty emerytalne, korespondencję, osiem zdjęć, tymczasową legitymację wydaną zamiast książeczki wojskowej, a także srebrną papierośnicę z wygrawerowanym napisem «Dąbrowskiemu», która została przekazana do Wydziału Finansowego NKWD w Obwodzie Rówieńskim.

W trakcie śledztwa Józef Janicki ciągle zmieniał swoje zeznania, uzasadniając to słabą pamięcią. 24 kwietnia 1940 r. odbyła się konfrontacja Janickiego i Władysława Śliwińskiego, w trakcie której więźniowie pokłócili się. Oczywiste jest to, że każdy z nich chciał polepszyć sytuację, w której się znalazł, ale ani pierwszemu, ani drugiemu to się nie udało.

Na zamkniętym posiedzeniu Rówieńskiego Sądu Obwodowego w dniach 17–18 stycznia 1941 r. Józef Janicki twierdził, że nie był członkiem ZWZ. Było to faktycznie prawdą, ponieważ nie składał przysięgi i nie wykonywał żadnych poleceń dowództwa organizacji. Oskarżony został o to, że wiedział o działalności ZWZ, i o jego celach, ale nie poinformował o tym władz.

Wyrokiem Rówieńskiego Sądu Obwodowego, wydanym w trakcie wyjazdowego posiedzenia 22–23 listopada w Dubnie oraz dodatkowego posiedzenia w dniach 17–18 stycznia 1941 r., Józef Janicki został skazany z art. 54-2, 54-11 КК USRR na dziesięć lat pozbawienia wolności w obozach pracy z pozbawieniem praw obywatelskich na pięć lat i konfiskatę mienia na rzecz państwa.

Zdając sobie sprawę z tego, że dziesięć lat w obozach pracy dla 63-letniej osoby to faktycznie wyrok śmierci, Józef Janicki złożył kasację od wyroku, w której prosił o obniżenie wymiaru kary. 7 marca 1941 r. Sąd Najwyższy USRR rozpatrywał skargę kasacyjną skazanego, ale pozostawił wyrok sądu niezmieniony.

Według postanowienia Prokuratury Obwodu Rówieńskiego z dnia 30 grudnia 1993 r. wobec Józefa Janickiego zastosowano art. 1 Ustawy USRR «O rehabilitacji ofiar represji politycznych na Ukrainie» z dnia 17 kwietnia 1991 r. W niewoli przebywał on rok i 9 miesięcy. Zmarł w obozie 12 stycznia 1942 r.

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Tetiana Samsoniuk jest głównym specjalistą Działu Udostępniania Informacji z Dokumentów Państwowego Archiwum Obwodu Rówieńskiego. Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane według akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.