W cyklu artykułów o osobach represjonowanych przez władze sowieckie na Wołyniu w latach 1939–1941 proponujemy dziś szkic biograficzny o Andrzeju Pruszyńskim – jednym z przedstawicieli znanego szlacheckiego rodu Pruszyńskich.

Andrzej Antoni Pruszyński (w aktach sprawy jego imię zostało zapisane przez funkcjonariuszy NKWD jako Andrij) urodził się 4 lutego (według nowego kalendarza – 17 lutego) 1890 r. w Pustomytach w powiecie rówieńskim guberni wołyńskiej (obecnie rejon hoszczański w obwodzie rówieńskim). Jego ojciec, Czesław Pruszyński s. Piotra, posiadał dwa majątki ziemskie w Pustomytach i Woronowie w powiecie rówieńskim. Dwie kolonie w pobliżu wsi Maciejówka i Pietrowice oddał w dzierżawę. Razem z żoną Marią c. Zygmunta wychowywał troje dzieci: Andrzeja, Piotra (ur. w 1894 r.) i Anielę (ur. w 1891 r.). Wiadomo, że Czesław Pruszyński zmarł w 1938 r., a Maria Pruszyńska na początku II wojny światowej mieszkała we Lwowie przy ulicy Listopadowej 92.

Do 1903 r. Andrzej Pruszyński miał prywatnego nauczyciela, który pomagał mu w przygotowaniu do egzaminów wstępnych do gimnazjum. W 1903 r. wyjechał do Anglii, gdzie do 1908 r. uczył się w szkole. Po jej ukończeniu wrócił do Rosji. Po pomyślnie zdanych egzaminach z zakresu siedmioletniego gimnazjum, w 1909 r. Andrzej został studentem Wyższej Szkoły Lasowej we Lwowie. Po studiach wrócił do Pustomytów і od 1912 do 1918 r. zarządzał gospodarką leśną swojego ojca.

Ze źródeł archiwalnych wiemy, że rodzice Andrzeja Pruszyńskiego przez pewien czas przebywali w Żytomierzu, ale wydarzenia 1919 r. zmusiły ich do opuszczenia miasta. Natomiast Andrzej w styczniu 1919 r. wyjechał do Krakowa, a później do Warszawy, gdzie zapisał się na ochotnika do Wojska Polskiego. W 1920 r. jako kapral 9 Pułku Ułanów uczestniczył w wojnie polsko-bolszewickiej.

W 1921 r. Andrzej Pruszyński wrócił do Pustomytów. W tymże roku Czesław Pruszyński przydzielił Andrzejowi 250 ha roli, 2600 ha lasu, 12 budynków mieszkalnych i 10 budynków gospodarczych. Do pracy w gospodarce młody gospodarz zatrudniał do 46 pracowników, do prac sezonowych – co roku ok. 200 osób.

W 1925 r. Andrzej Pruszyński z żoną Klementyną c. Tadeusza wyruszył w długą podróż po Europie. Zwiedzili wówczas Anglię, Francję i Włochy.

Andrzej i Klementyna Pruszyńscy mieli pięcioro dzieci: Czesława (ur. w 1922 r.), Marię (ur. w 1923 r.), Włodzimierza (ur. w 1926 r.), Magdalenę (ur. w 1927 r.) i Stanisława (ur. w 1928 r.). Klementyna zmarła po porodzie najmłodszego syna. Andrzej został sam z pięciorgiem dzieci, z których najstarsze miało dopiero sześć lat. Przypuszczamy, że dziećmi zajmowała się ich niezamężna ciocia Aniela, która mieszkała w Pustomytach.

Życie rodziny Pruszyńskich zmieniło się diametralnie po wkroczeniu Armii Czerwonej w 1939 r. Sowieccy żołnierze aresztowali Piotra Pruszyńskiego. Rodziny nie poinformowano o miejscu jego pobytu. 23 września do więzienia NKWD w Równem trafił Andrzej Pruszyński. Oskarżono go o wyzysk rolników i znęcanie się nad nimi. Pojawiło się też dwóch świadków spośród «parobków», Wołodymyr Hapicz i Wołodymyr Grochowski, którzy zeznali, że Andrzej Pruszyński stosował wobec nich przemoc fizyczną.

W aktach archiwalnych zachowała się opinia o Andrzeju Pruszyńskim, wydana na rozkaz NKWD przez radę wiejską Pustomytów o treści: «Ziemianin Andrzej Pruszyński, pochodzenia również ziemiańskiego, przez całe swoje życie nie pracował, tylko eksploatował parobków, pracujących od rana do wieczora… wyzyskując parobków і biednych chłopów miał w swojej posiadłości: sad, park i ogród – 16.05 ha, ziemi rolnej w Pustomytach – 206.09 ha, sianokosu – 39.42 ha, pastwisk – 4.55 ha, ziem nieuprawnych – 7.78 ha, bagien i wód – 0.33 ha, chmielarnię – 5.11 ha, dróg i rowów – 7.92 ha, lasu – 2283.73 ha, szkółek leśnych – 0.32 ha, sianokosu w lesie – 1161.85 ha, ziemi rolnej w lesie – 51.26 ha, sadu w lesie – 0. 52 ha, terenów nieuprawnych – 62.63 ha, [łącznie] 2.845.74 ha, dom piętrowy – 1, budynków roboczych – 19, budynków gospodarczych – 24, krów mlecznych – 31, buhajów – 2, cieląt – 23, koni roboczych – 27, koni młodych – 12, owiec – 25, świń i prosiąt – 15, jeden wiatrak, parobków – 30…»

Decyzją Kolegium Specjalnego NKWD ZSRR z dnia 17 maja 1941 r. Andrzej Pruszyński jako «element społecznie niebezpieczny» został skazany z art. 54–4 КК USRR na osiem lat pozbawienia wolności w obozach pracy. Rok i osiem miesięcy z tego terminu więzień spędził najpierw w rówieńskim, a od stycznia 1940 r. w kijowskim więzieniu NKWD, gdzie w trakcie badań lekarskich zdiagnozowano u niego wadę serca i uznano przydatnym do prac fizycznych o średniej ciężkości. Karę odbywał w obozie «Sybłag».

Według postanowienia Prokuratury Obwodu Rówieńskiego z dnia 10 sierpnia 1989 r. wobec Andrzeja Pruszyńskiego zastosowano art. 1 Rozporządzenia Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z dnia 16 stycznia 1989 r. «O dodatkowych przedsięwzięciach dotyczących odnowienia sprawiedliwości wobec ofiar represji, mających miejsce w latach 30–40 – na początku lat 50».

Dalsze losy Andrzeja Pruszyńskiego nie są nam znane. W trakcie poszukiwania informacji o nim na stronach internetowych poświęconych genealogii znaleźliśmy datę jego śmierci – 1941 r. (według innych danych – luty 1942 r.).

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Tetiana Samsoniuk jest głównym specjalistą Działu Udostępniania Informacji z Dokumentów Państwowego Archiwum Obwodu Rówieńskiego. Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane według akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.