W cyklu artykułów o polskich nauczycielach, represjonowanych przez władze radzieckie we wrześniu 1939 r. – czerwcu 1941 r., proponujemy Czytelnikom «Monitora Wołyńskiego» szkic biograficzny o Aleksandrze Zglinickim – dyrektorze szkoły powszechnej we wsi Stołbiec w gminie Werba (obecnie rejon dubieński w obwodzie rówieńskim).

Aleksander Zglinicki urodził się w 1901 r. we wsi Siemianówka w powiecie lwowskim. Jego ojciec Erazm Zglinicki był kierownikiem stacji kolejowej. Zmarł w 1923 r. Matka, Michalina Zglinicka c. Pawła, prowadziła dom, zajmowała się wychowaniem trojga dzieci: Aleksandra, Kazimiery (ur. w 1904 r.) i Izabelli (rok urodzenia nie jest nam znany). Nasz bohater ukończył Gimnazjum nr 6 we Lwowie.

W 1940 r. matka Aleksandra i obie jego siostry mieszkały we Lwowie przy ulicy Obertyńskiej 6. Izabella (po ślubie Blattoni) pracowała jako księgowa w banku.

W latach 1918–1919 Aleksander Zglinicki służył w Wojsku Polskim, najpierw jako szeregowy w 5 Pułku Piechoty w Krakowie, później został przeniesiony do 2 Pułku Ułanów. W 1919 r. służył w 7 Pułku Artylerii Lekkiej w Częstochowie w stopniu starszego szeregowego. Walczył także w wojnie polsko-bolszewickiej. Jako plutonowy w składzie 6 Dywizji Artylerii latem 1920 r. uczestniczył w walkach z wojskiem Budionnego w miasteczku Jaryczów w pobliżu Lwowa (w aktach nie podano, czy chodzi tu o Jaryczów Nowy, czy o Jaryczów Stary – aut.).

Nie wiemy dokładnie, kiedy przybył do powiatu dubieńskiego. Jednak z akt śledztwa wszczętego wobec niego, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, dowiadujemy się, że przed II wojną światową pracował jako nauczyciel we wsi Pełcza (obecnie rejon dubieński).

W 1932 r. Aleksander odbył dwumiesięczny kurs podchorążych, po czym został podporucznikiem rezerwy. 31 sierpnia 1939 r. został zmobilizowany do 43 Pułku Piechoty w Dubnie. Z zeznań bohatera wiemy, że rezerwiści, którzy zostali zmobilizowani do tej jednostki wojskowej, nie trafili na front wojny niemiecko-polskiej. Przypuszczać możemy, że dowództwo pułku było zdezorientowane i podejmowało nieprzemyślane decyzje, ponieważ 17 września niektóre jednostki pułku przeniesiono do Równego, do którego wówczas wkroczyła już Armia Czerwona.

18–19 września 1 Batalion Rezerwistów 43 Pułku Piechoty, w którym służył Aleksander Zglinicki, został rozbrojony przez Armię Czerwoną. Sowieckie jednostki wojskowe nie miały warunków do przetrzymywania tysięcy polskich jeńców wojennych, dlatego większość z nich, a zwłaszcza miejscowi mieszkańcy, została uwolniona. Zglinicki wrócił do Pełczy, gdzie objął stanowisko dyrektora szkoły. 28 marca 1940 r. przeniesiono go na stanowisko dyrektora szkoły we wsi Stołbiec, wówczas już w rejonie werbskim w obwodzie rówieńskim.

Żona Aleksandra Zglinickiego, Aleksandra Wanda (c. Franciszka, ur. w 1909 r.) pracowała jako nauczycielka w siedmioklasowej szkole w Stołbcu. Wiemy, że małżeństwo rozpadło się i troje ich dzieci, Jerzy (ur. w 1928 r.), Rafał (ur. w 1931 r.) i Ludwika (ur. w 1929 r.), pozostało z matką. Mieszkali we wsi Załuże w rejonie werbskim. Aby szybciej doszło do rozwodu, Aleksander Zglinicki przeszedł z katolicyzmu na prawosławie, co, jak powiedział w trakcie przesłuchania, było powodem odmowy jego przyjęcia do Związku Szlachty Zagrodowej. W Stołbcu nie posiadał własnego mieszkania, wynajmował je u Feofana Iwczyka.

W 1928 i 1938 r. Kuratorium Oświaty w Równem nagrodziło Aleksandra Zglinickiego medalami za dziesięcioletnią pracę. W 1933 r. Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Polski przyznało mu krzyż zasługi – w ten sposób nagrodzono jego wysiłki związane z organizacją straży pożarnej w Stołbcu.

13 kwietnia 1940 r. Werbski Oddział Rejonowy NKWD aresztował Zglinickiego «w celu zapobiegania działalności antyradzieckiej», czyli jego aresztowanie możemy nazwać prewencyjnym. Osadzono go w więzieniu w Dubnie. W trakcie śledztwa bohater został oskarżony o to, że walczył przeciw Armii Czerwonej, był członkiem Związku Strzeleckiego, założycielem Związku Rezerwistów, a także o to, że bił swoich uczniów.

W sprawie Aleksandra Zglinickiego zeznawali Fedir Romaniuk, Fedir Dworzak, Nikifor Jurcuń, Iwan Melnyk, Henryk Borusewicz i Stefan Nowacki. Na pierwszych przesłuchaniach Romaniuk i Dworzak powiedzieli śledczemu, że Zglinicki «…należał do organizacji rezerwistów i kierował nią, ponadto był organizatorem polskich grup strzeleckich, szkolił je, jak należy walczyć z rewolucyjnie nastawioną ludnością (…) jako nauczyciel bił uczniów w szkole, zmuszał ich do szacunku wobec polskiego narodu i polonizował ich…». Ponadto, jeden ze świadków oskarżył Zglinickiego o współpracę z polską policją, w wyniku czego doszło do aresztowania mieszkańca Pełczy Iwana Melnyka. Jednak sam Iwan Melnyk, przesłuchany 1 sierpnia 1940 r., żadnych pretensji wobec Aleksandra Zglinickiego nie rościł, określił swoje z nim stosunki jako dobre, a swoje odosobnienie w Berezie Kartuskiej tłumaczył tym, że władze polskie często wzywały go na policję jako zwolennika idei komunistycznych. Przesłuchany Feofan Iwczyk nie potwierdził żadnych faktów antyradzieckiej agitacji ze strony więźnia, a także zaprzeczał jego udziałowi w polskich organizacjach paramilitarnych. Stefan Nowacki, który był członkiem Związku Rezerwistów w Pełczy, powiedział, że w 1937 r. Zglinickiego mianowano «referentem oświatowym» ich organizacji, ale przyszedł na zajęcia tylko dwa razy, po czym zrezygnował z tych obowiązków ze względu na ogrom pracy w szkole.

Na dodatkowych przesłuchaniach, które odbyły się prawie cztery miesiące później, świadkowie Fedir Romaniuk i Fedir Dworzak odwołali swoje poprzednie zeznania.

Decyzją Kolegium Specjalnego NKWD ZSRR z dnia 25 października 1940 r. bohater został skazany z art. 54–13 КК USRR na osiem lat pozbawienia wolności w obozach pracy. Karę odbywał w obozie «Iwdelłag».

Według postanowienia Prokuratury Obwodu Rówieńskiego z dnia 14 marca 1989 r. wobec Aleksandra Zglinickiego zastosowano art. І Ustawy Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z dnia 16 stycznia 1989 r. «O dodatkowych przedsięwzięciach dotyczących odnowienia sprawiedliwości wobec ofiar represji, mających miejsce w okresie lat 30–40 – na początku lat 50».

Dalsze losy Aleksandra Zglinickiego nie są nam znane.

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane przez Tetianę Samsoniuk według akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.