Do dzisiaj można, podróżując pociągiem relacji Kowel–Sarny, zobaczyć przez okno wagonu nazwę stacji «Polska Góra». Najbardziej dociekliwi potrafią odczytać ją na wojskowych mapach topograficznych.
Miejscowi posługują się nią, wskazując kierunek lub opowiadając o najbardziej grzybnych i jagodowych miejscach w okolicy.
Fragment radzieckiej mapy topograficznej okolicy Polskiej Góry i stacji kolejowej o tej samej nazwie
Nazwa «Polska Góra» pojawiła się ponad 100 lat temu i przetrwała do dzisiaj. Ale to wcale nie znaczy, że historia powstania tego jedynego «polskiego» toponimu na Wołyniu jest powszechnie znana.
W latach 1915–1916 okolice te były terenem zaciekłych bojów na froncie austriacko-rosyjskim z udziałem Legionów Polskich, walczących w składzie armii austro-węgierskiej. Jesienią 1915 r. wszystkie trzy brygady Legionów połączyły się na Wołyniu i po raz pierwszy wspólnie stanęły do boju.
Na początku listopada 1915 r. Polacy otrzymali rozkaz zdobycia wzgórza Cegielnia na południe od Kostiuchnówki. Pierwsza próba jego opanowania okazała się nieudana i tragiczna w skutkach – straty osobowe wyniosły połowę stanu. Mimo że po kilku dniach wzgórze zostało zdobyte bez większych strat, był to pierwszy krwawy bój stoczony przez polskich legionistów podczas tej wojny. Dowództwo austriackie, oddając hołd poległym i wyrażając swoje uznanie dla bohaterstwa legionistów, podjęło decyzję o nazwaniu tego wzgórza Polenbergem, czyli Polską Górą. Nazwa została umieszczona na mapach sztabowych i była wymieniana od tego czasu w raportach wojskowych. Po kilku miesiącach, latem 1916 r., podczas ofensywy wojsk rosyjskich, pod Kostiuchnówką rozegrała się największa i najkrwawsza bitwa w dziejach Legionów Polskich. Dlatego Polska Góra do dziś jest traktowana jako jeden z symboli niepodległości, jaką Polska odzyskała dwa lata po walkach na Polesiu Wołyńskim.
Polscy legioniści w okopach pod Kostiuchnówką, 1916 r. (zdjęcie ze strony KP Legia Warszawa, założonego w 1916 r. pod Kostiuchnówką)
W okresie międzywojennym Polska Góra była ważnym miejscem pamięci narodowej i patriotycznego pielgrzymowania. Pierwsze oficjalne uroczystości odbyły się tu w 1928 r. z okazji 10. rocznicy odzyskania przez Polskę niepodległości. Zostały zaplanowane z niespotykanym dotychczas rozmachem. Do przewozu 3 tys. gości Ministerstwo Komunikacji uruchomiło specjalne dodatkowe wagony do stacji kolejowej Czartorysk – z Warszawy, Krakowa, Lwowa, Wilna, Krzemieńca oraz z Łucka, udzielając wszystkim uczestnikom uroczystości 66-procentowej zniżki. Wtedy właśnie pobliska stacja kolejowa Wołczeck została przemianowana na Polską Górę. Gmina uruchomiła na stacji Czartorysk dwie restauracje oraz zapewniła nieprzerwany transport uczestników na miejsce uroczystości pod Polską Górą zaprzęgami konnymi.
Obchodom towarzyszyły zawody sportowe – 120-kilometrowy marsz na trasie Kowel-Polska Góra oraz drużynowy bieg maratoński na trasie Kołki-Polska Góra, które stały się zaczątkiem tradycji trwającej do 1939 r. W obu konkurencjach wystartowało wówczas ponad 2 tys. zawodników. W zawodach sportowych uczestniczyły między innymi drużyny reprezentujące wojsko, Korpus Ochrony Pogranicza, policję, straż pożarną, związki strzeleckie, organizacje przysposobienia wojskowego, jednostki harcerskie, związki rezerwistów.
Podczas uroczystości w 1928 r. u stóp Polskiej Góry został odsłonięty zachowany do dziś bazaltowy pomnik oraz podjęto decyzję o wzniesieniu na jej szczycie kopca. Jednak prace budowlane rozpoczęły się dopiero w 1933 r.
Na początku lat 30-tych w okolicach Polskiej Góry rozpoczęto znakowanie szlaków turystycznych pod Kostiuchnówką oraz kontynuowano porządkowanie cmentarzy wojennych. Wcześniej w Warszawie został wydany obszerny ilustrowany przewodnik turystyczny, zawierający szczegółowy opis okolic, wytyczonych tras turystycznych oraz dokładne mapy topograficzne. Na wielu nekropoliach postawiono łącznie ponad 2500 betonowych nagrobków. Poza wytyczeniem i oznakowaniem sieci szlaków turystycznych, zostały odtworzone najważniejsze umocnienia polowe, umieszczono około 50 drogowskazów i tablic informacyjnych, а w poszczególnych miejscach ustawiono osiem dwumetrowych bazaltowych obelisków, upamiętniających miejsca pobytu Józefa Piłsudskiego. Część tych słupów przetrwało do dzisiaj. W całej okolicy w taki sposób powstawało swoiste muzeum pod gołym niebem – Skansen pobojowiska kostiuchnowskiego.
Mapa Skansenu pobojowiska kostiuchnowskiego z przewodnika turystycznego wydanego w Warszawie w 1928 r. (zdjęcie z zasobu Cyfrowej Biblioteki Narodowej Polona)
Najbardziej okazałymi uroczystościami rocznicowymi na Polskiej Górze były obchody 20-lecia bitwy pod Kostiuchnówką, które zgromadziły 15 tys. uczestników. Podobnie jak i w 1928 r., do stacji Czartorysk zostały uruchomione dodatkowe specjalne wagony ze wszystkich największych polskich miast. Z okazji rocznicy wybrukowano 10-kilometrowy odcinek drogi od stacji kolejowej do Polskiej Góry. Do transportu uczestników uroczystości wykorzystano samochody i dziesiątki furmanek, uruchomiono 25 kuchni polowych i wiele bufetów, wywiercono dwie studnie z wodą pitną, zorganizowano kiermasz wyrobów ludowych, otwarto tymczasowy urząd pocztowy. Polskie radio transmitowało przebieg uroczystości, na miejscu pracowały dziesiątki dziennikarzy i fotoreporterów z całej Polski.
Pocztówka, nadesłana z Polskiej Góry podczas obchodów 20-lecia bitwy w dniu 6 lipca 1936 r. (zdjęcie z zasobu Cyfrowej Biblioteki Narodowej Polona)
Centralnym punktem programu obchodów było otwarcie nowej szkoły w Kostiuchnówce. Decyzję o budowie szkoły im. Legionów Polskich podjęto jeszcze w połowie lat 20., wtedy właśnie została powołana specjalna fundacja, а głównymi inwestorami budowy byli kombatanci i organizacje społeczne. Projekt szkoły w modnym wówczas stylu konstruktywizmu społecznie wykonał łucki architekt i były legionista Józef Nowak. Czuwał on również nad realizacją robót budowlanych o wartości 44 tys. złotych. W budynku szkolnym uruchomiono jednocześnie schronisko turystyczne dla 20 osób. W tym samym dniu nastąpiło też uroczyste otwarcie niedokończonego kopca na Polskiej Górze – głównego obiektu całego Skansenu pobojowiska kostiuchnowskiego.
Pomnik Legionistów u podnóża Polskiej Góry, 1928 r. (zdjęcie z zasobu NAC)
Obecny widok pomnika na tle Polskiej Góry, porośniętej lasem (zdjęcie z profilu Centrum Kostiuchnówka na Facebooku)
Wizualizacja projektu szkoły, 1937 r. (zdjęcie z miesięcznika Wołyńskie Wiadomości Techniczne)
Szkoła imienia Legionów Polskich w Kostiuchnówce na tle Polskiej Góry, 1936 r. (zdjęcie z zasobu NAC)
Zgodnie z projektem architekta Stanisława Sikorskiego i technika budowlanego Stefana Lubińskiego, Polska Góra miała mieć 25 metrów wysokości i 75 metrów średnicy u podstawy. U podnóża góry planowano również wybudowanie muzeum.
Na 20-lecie bitwy zdołano usypać kopiec na wysokość 16 metrów. Ten punkt o wysokości bezwzględnej 206,2 m jest oznaczony na współczesnych mapach topograficznych. Zakończenie prac planowano na rok 1942, jednak wybuch wojny uniemożliwił ich kontynuowanie.
Projekt budowy kopca i muzeum na Polskiej Górze w Kostiuchnówce, arch. S. Sikorski, inż. S. Lubiński, 1928 r. (zdjęcie z miesięcznika Przegląd Wołyński)
Początek sypania kopca Chwały Legionów na Polskiej Górze, 1933 r. (zdjęcie z zasobu NAC)
Kopiec na Polskiej Górze w dniu uroczystego otwarcia, 1936 r. (zdjęcie z zasobu NAC)
Po ІІ wojnie światowej faktycznie wszystkie ślady skansenu historycznego zostały zatarte, częściowo uległy zniszczeniu cmentarze wojenne i bazaltowe obeliski. Przedwojenna szkoła w czasach sowieckich została przebudowana, tracąc swój pierwotny kształt.
W latach 90. harcerze ze Zgierza objęli opieką cały historyczny teren pod Polską Górą. Od 20 lat w lesie pod Kostiuchnówką stacjonuje letni obóz harcerski, w którym ostatnio uczestniczy także wiele ukraińskich organizacji młodzieżowych. W ciągu tych lat odbudowano kilkanaście cmentarzy wojennych, odnaleziono i uporządkowano nowe miejsca pochówku i mogiły zbiorowe, odnowiono zniszczone i utracone pomniki, stworzono muzeum. W latach 2010–2011 zdewastowany budynek dawnej szkoły został przekazany nowo powstałemu polsko-ukraińskiemu Centrum Dialogu Kostiuchnówka. Gruntowną przebudowę i modernizację obiektu sfinansowała strona polska.
Dawna szkoła w Kostiuchnówce, wzniesiona w 1936 r. Zdjęcie 2008 r. z profilu Centrum Kostiuchnówka na Facebooku
Centrum Dialogu Kostiuchnówka. Zdjęcie 2015 r. z profilu Centrum Kostiuchnówka na Facebooku
Polska również dziś czci w tym miejscu na Wołyniu odzyskanie swojej Niepodległości. Co rok przed Świętem Niepodległości 11 listopada w Polskim Lasku pod Kostiuchnówką jest zapalany symboliczny ogień, który harcerze sztafetą rowerową przywożą na główne obchody przy Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie, przekazując go również we wszystkich miastach na trasie sztafety.
Historyczna inscenizacja w Kostiuchnówce w setną rocznicę bitwy, 2016 r. (zdjęcie Romana Pawluka)
Jeden z odnowionych obelisków, 2018 r. (zdjęcie z profilu Centrum Kostiuchnówka na Facebooku)
Cmentarz w Polskim Lasku pod Kostiuchnówką, 2018 r. (zdjęcie z profilu Centrum Kostiuchnówka na Facebooku
Polska Góra dziś niemal całkowicie porosła lasem, trudno dostrzec jej zarysy z odległości, jednak nigdy od tamtego czasu nie zmieniła swojej nazwy.
Roman PAWLUK
CZYTAJ TAKŻE:
