Jan Nowak, dyrektor Liceum Pedagogicznego w Ostrogu, trafił do więzienia podczas fali aresztowań, która miała miejsce na Ukrainie Zachodniej w kwietniu-maju 1940 r. Jej celem było oczyszczenie zreformowanej sowieckiej oświaty z tzw. «wrogiego elementu», czyli nauczycieli II Rzeczypospolitej.

Jan Nowak urodził się 29 października 1898 r. we wsi Bednary w guberni warszawskiej. Informacji o jego rodzinie nie posiadamy.

W 1927 r. Jan ukończył studia na Uniwersytecie Warszawskim. Czytając akta jego sprawy karnej dowiadujemy się, że był również absolwentem uniwersytetu w Krakowie, gdzie zdobył stopień magistra filozofii.

W ankiecie aresztowanego oraz w protokołach przesłuchań wielokrotnie zaznaczano, że Jan Nowak nie służył wcześniej w Wojsku Polskim. Jednak w 1928 r. odbył trzymiesięczne ćwiczenia dla dowództwa Wojska Polskiego pod Poznaniem, po których został mianowany podporucznikiem rezerwy.

Działalność pedagogiczną bohater tekstu rozpoczął w Bielsku Podlaskim, gdzie został zatrudniony jako nauczyciel.

W listopadzie 1938 r. Jan Nowak razem z rodziną przeprowadził się do Ostroga, gdzie objął stanowisko nauczyciela Liceum Pedagogicznego, pełnił także obowiązki dyrektora szkoły.

W Ostrogu rodzina Nowaków mieszkała we własnym domu przy ulicy Dzierżyńskiego 102 (dane z 10 kwietnia 1940 r.). Żona Jana, Aurelia (c. Stanisława, ur. w 1904 r.), zajmowała się wychowaniem dzieci: Anny (ur. w 1931 r.) i Janusza Macieja (ur. w 1939 r.). Razem z Janem i jego żoną mieszkała również matka Aurelii, Aniela Sadowska (ur. ok. 1880 r.), siostra Kazimiera Sadowska (ur. w 1901 r.) oraz bratanica Katarzyna Sadowska (ur. w 1931 r.).

Po ustanowieniu władzy radzieckiej szkolnictwo przeszło radykalne reformy. Jana, jako osobę nieznającą języka ukraińskiego, zwolniono ze stanowiska dyrektora Liceum Pedagogicznego.

Straciwszy pracę, a wraz z nią środki na utrzymanie dużej rodziny, w której był jedynym żywicielem, Jan musiał znaleźć sposób na przetrwanie. Mając dom, sprzęt rolniczy i 3,5-hektarowe gospodarstwo we wsi koło Sochaczewa (obecnie województwo mazowieckie), Jan Nowak zaczął szukać sposobów na wjazd do Generalnego Gubernatorstwa. Zdając sobie sprawę, że cała jego siedmioosobowa rodzina nie będzie mogła nielegalnie przekroczyć granicy, postanowił złożyć dokumenty do komisji ds. przesiedleń, aby uzyskać zgodę na legalny wyjazd. W tym czasie w mieście zaczęły krążyć pogłoski, że władze sowieckie wysiedlają w głąb ZSRR tych Polaków, którzy złożyli wniosek o wyjazd. Jan po kolei spotkał się z panią Lechowicz, żoną pułkownika KOP, i panią Pętkowską, żoną pułkownika 19. Pułku Ułanów, które również miały zamiar wyjechać z terenów okupowanych przez Związek Radziecki. Imiona obu pań nie są nam znane. W przypadku Pętkowskiej chodzi raczej o żonę podpułkownika Józefa Pętkowskiego, dowódcy 19 Pułku Ułanów. Później radzieckie organy represyjne uznały te spotkania za antyradzieckie. Żeby lepiej ocenić sytuację związaną z wyjazdem, Jan na dwa dni jeździł do Białegostoku. W pociągu były nauczyciel był świadkiem rozmowy, która nie napawała optymizmem. Pasażerowie mówili, że granica radziecko-niemiecka jest bardzo rzetelnie strzeżona, a straż graniczna natychmiast otwiera ogień do osób przekraczających ją nielegalnie.

10 kwietnia 1940 r. Ostrogski Oddział Rejonowy NKWD aresztował Jana Nowaka і osadził go w lokalnym więzieniu.

Główne zarzuty oparte były na tym, że aresztowany przynależał do «antyradzieckiej partii OZN». Co prawda przez kilka miesięcy więzień kategorycznie zaprzeczał członkostwu w tej rządowej sile politycznej, pomimo zeznań świadków i załączonej do sprawy wypełnionej przez niego deklaracji Obozu Zjednoczenia Narodowego. Dopiero na przesłuchaniu w dniu 10 lipca 1940 r. przyznał się do tego, że w marcu 1939 r. wstąpił do tej partii, ale nie był jej aktywnym członkiem. Na jednym z przesłuchań śledczy dowiedzieli się również, że już pracując jako nauczyciel w Bielsku Podlaskim Jan Nowak był członkiem Związku Rezerwistów i Związku Nauczycielstwa Polskiego.

Więzień Stanisław Sobiecki na przesłuchaniu w dniu 13 listopada 1939 r. na prośbę śledczego, aby wymienić osoby wrogo nastawione do władz radzieckich, wskazał na Jana Nowaka twierdząc, że ten regularnie rzuca obelgi wobec władz radzieckich. Według niego Jan mówił, że władze radzieckie w niedługim czasie zwolnią z pracy wszystkich polskich nauczycieli. Analizując działalność NKWD wiosną 1940 r. zdajemy sobie sprawę, że Jan Nowak przewidział losy swoich kolegów. Wyciąg z protokołu tego przesłuchania został dołączony do akt jego sprawy karnej.

Świadkami w sprawie dyrektora liceum w Ostrogu zostali hydraulik i sekretarz tej szkoły. Obaj wyrazili opinię o swoim byłym przełożonym jako o zagorzałym polskim patriocie, człowieku niezwykle okrutnym, z którym trudno się porozumieć. Ich zeznania uzupełniały obraz «elementu społecznie niebezpiecznego», wyraźnie zarysowanego w świetle licznych «zbrodni» Jana, o które oskarżali go funkcjonariusze NKWD.

21 maja 1940 r., przebywając w więzieniu, Jan Nowak spróbował wydostać się z niewoli, złożywszy oświadczenie dowódcy NKWD o następującej treści: «W Niemczech mieszka moja siostra, ojciec zmarł, matka zginęła od niemieckiej bomby. Ponadto posiadam tam swój majątek. Proszę zwolnić mnie spod aresztu i zezwolić na wyjazd do Niemiec. Mam też siostrzenicę, której matka mieszka w Warszawie. Muszę się nią zaopiekować, bo jest w wieku szkolnym». Nie wiemy, czy to oświadczenie dotarło do adresata, ponieważ zostało dołączone do akt sprawy karnej bez żadnych rezolucji czy podpisów.

Śledztwo zakończyło się 21 września 1940 r. Na ogłoszenie wyroku Jan Nowak czekał ponad siedem miesięcy przebywając w więzieniu. 7 maja 1941 r. Kolegium Specjalne NKWD skazało go na osiem lat łagrów. Karę odbywał w obozie «Siewwostłag».

Zgodnie z decyzją Rówieńskiej Prokuratury Obwodowej z dnia 15 sierpnia 1989 r. Jan Nowak został zrehabilitowany. Jego dalsze losy nie są nam znane.

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane przez Tetianę Samsoniuk na podstawie akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.