Muzeum Pamięci Wiaczesława Lipińskiego, otwarte 22. sierpnia bieżącego roku we wsi Zaturce rejonu Łokacze, jest jedynym na Ukrainie i świecie muzeum urodzonego na Wołyniu wybitnego politologa, historyka i działacza społecznego.

Polak z pochodzenia, Ukrainiec z przekonania i z trybu całego swego życia: nawet własne nazwisko rodowe zmienił na sposób ukraiński. «Ukraińcem byłem, odkąd urodziłem się, to znaczy nieszczęście Ukrainy związało mnie z nią całym ciałem i duszą, chociaż w rodzinie mówili tylko po polsku i po francusku. Nie zostałem Polakiem tylko dlatego, że polska idea polityczna nie pociągała już nikogo z naszej rodziny, jako idea dla naszego kraju wyraźnie szkodliwa» – świadczył on później.

Wiaczesław Lipiński urodził się 17. kwietnia 1882 roku na wsi Zaturce w rodzinie miejscowego dziedzica, przedstawiciela dawnego polskiego rodu szlacheckiego herbu Brodzicz, z którego wywodziły się całe dynastie wykształconych agronomów, lekarzy i najwybitniejszym przedstawicielem którego jako działacz społeczny i polityczny był właśnie Wiaczesław Lipiński. W Zaturcach spędził swe dzieciństwo, z ojczystego domu wyjeżdżał na studia do gimnazjum w Łucku, Żytomierzu i Kijowie, na studia wyższe do Krakowa i Genewy. W rodzinnej wsi pisał swe główne dzieła historyczne i publicystyczne, był zaangażowany w edukację. Mieszkając w Kijowie pozostawał w kontakcie z młodzieżą akademicką – Bogdanem Rylskim, Klementijem Kwitką, Wołodymyrem Matiuszenką; na jego światopogląd wywarły wpływ wykłady Wołodymyra Antonowicza. W Krakowie los go powiązał z nauczycielem literatury ukraińskiej Bogdanem Łepkim. Okres krakowski charakteryzuje się wydaniem prac historycznych: «Danyło Bratkowski», «Generał artylerii Wielkiego Księstwa Ruskiego», «Ariański Sejmik w Kisielinie w maju 1639 r.», «Nazwa “Ruś” i “Ukraina” i ich znaczenia historyczne», «Echa przeszłości», «Pieśń niedośpiewana». W 1914 roku Wiaczesław Lipiński został realnym członkiem Towarzystwa Naukowego imienia Tarasa Szewczenki we Lwowie.

Wraz z wybuchem I wojny światowej W. Lipiński został mobilizowany do wojska, jednak z powodów zdrowotnych (zaostrzenie dawnej choroby płuc) został przeniesiony do rezerwy.

W 1918 roku Lipiński poniósł ogromną stratę: w Rusałowskich Czaharach na umańszczyźnie (gospodarstwie odziedziczonym przez Wiaczesława) spłonęło archiwum, na zbiory którego poszło dużo sił i czasu, spłonął też rękopis czterotomowej historii Ukrainy, której później nie udało się odtworzyć.

W 1920 roku została opublikowana praca Lipińskiego «Ukraina na przełomie».  Przedstawił w niej sposoby budowania niepodległej Ukrainy jako dużego państwa rolniczego. Założył też Ukraiński Związek Włościan-Państwowców. Wydał zbiór «Chliborobśka Ukrajina». Stworzył genialne dzieło – «Listy do braci rolników», w którym analizował przyczyny upadku ukraińskiego państwa w latach 1917–21. Pełnił misję posła i pełnomocnego ministra Państwa Ukraińskiego w Wiedniu. Kierował Katedrą Historii Ukraińskiej Państwowości w Ukraińskim Instytucie Naukowym w Berlinie oraz pełnił obowiązki członka zarządu (kuratorium) tego ośrodka naukowego.

Choroba (gruźlica płuc) z czasem postępowała i ciężka praca nie sprzyjała wyzdrowieniu, chociaż jeździł na leczenie do Szwajcarii, Polski i Austrii.

«Zadanie budowy Państwa Ukraińskiego i przekształcenie naszej społeczności w rzeczywistą, a nie literacką. Narodowość Ukraińską chociaż jest niezmiernie trudne, ale razem z tym jest niezmiernie wielkie... Ponadto,  posiada ono moc prawdy i sprawiedliwości» – to jego twarde przekonanie stało się credo życiowym, dla realizacji którego był gotów oddać nie tylko wszystkie siły, ale całe życie.

Wiaczesław Lipiński zmarł 14. czerwca 1931 roku w uzdrowisku Vinervald koło Wiednia. Jego szczątki zostały przeniesione do Zaturców, grób z ciałem postawiono w jednym z pokojów gniazda rodzinnego. 2. lipca pogrzebano go na cmentarzu katolickim w Zaturcach, w ziemi ojczystej, którą  tak miłował.

«Ukraińcem jest każdy, kto pragnie, żeby Ukraina przestała być kolonią» – był przekonany Wiaczesław Lipiński.

W kolonialnej Ukrainie nie mogło być mowy o Wiaczesławie Lipińskim i jego nauce. Nawet gniazdo rodzinne kilku pokoleń Lipińskich w Zaturcach nazywano bezosobowym słowem «usad’ba»; nazwiska właściciela nie wymieniano, w najlepszym przypadku pobieżnie mówiono: «Jakiś pan tam mieszkał». Ukraina jeszcze tkwiła na przełomie – od kolonialnej do niepodległej, a tchnienie wolności zachęciło aktywistów wsi na czele z rodziną Kusznirów do działalności: 10. czerwca 1990 roku uporządkowali oni teren cmentarza katolickiego w Zaturcach i odnowili zniszczony grób ideologa ukraińskiej niepodległości. Miejsce ostatniego spoczynku Wielkiego Ukraińca uczczono wtedy zwykłym drewnianym krzyżem.

Niemal jednocześnie z pojawieniem się pierwszych publikacji o W. Lipińskim poruszono problem ochrony zabytków związanych z jego imieniem i stworzenia Muzeum Pamięci w Zaturcach.

29. maja 1995 roku Wołyński Obwodowy Zarząd Kultury wydał postanowienie w sprawie organizacji w byłej rezydencji Lipińskich na wsi Zaturce Muzeum Pamięci Wiaczesława Lipińskiego jako oddziału Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego. Działania na rzecz przebudowy i renowacji przebiegały powoli z powodu braku kosztów. Jednak przez te lata nawiązano kontakty z rodziną Lipińskich: Ewą Lipińską-Siędziełowską z Londynu, córką Wiaczesława Lipińskiego, Janem i Kazimierzem z Krakowa i Jerzym Lipińskim z Gdańska, jego bratankami; prowadzono korespondencję z Prezydentem Wschodnioeuropejskiego Instytutu Badawczego imienia W. Lipińskiego w USA. Przyszłe muzeum otrzymało dużą liczbę dokumentów, zdjęć i rzeczy osobistych Wiaczesława Lipińskiego, oryginałów i różnych wydań jego dzieł, materiałów o innych członkach rodziny, przedmiotów charakteryzujących epokę, w której żyli i pracowali Lipińscy.

O pół kilometra od drogi prowadzącej na Włodzimierz, w starym parku i wspaniałym ogrodzie, które obecnie zajmują powierzchnię 4,1 ha (dla porównania: pod koniec ХІХ wieku majątek Lipińskich zajmował powierzchnię 717 ha), w jednym z najstarszych budynków w Zaturcach (według znanego historyka i etnografa Aleksandra Cynkałowskiego, jego fundament był położony w 1871 roku), jednak kilka razy przebudowanym, obecnie będzie działało jeszcze jedno muzeum, do założenia którego przyczyniły się najwyższe władze obwodowe.

Z okazji otwarcia Muzeum Pamięci ustalono coroczną regionalną Nagrodę Wiaczesława Lipińskiego. Jako pierwsi otrzymali ją dyrektor Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego Anatolij Syluk, wykładowca Wołyńskiego Uniwersytetu Narodowego Oleg Razygrajew, dyrektor Muzeum Pamięci w Zaturcach Witali Kusznir.

Otwarcie Muzeum Pamięci Wiaczesława Lipińskiego jest to godny dar dla Wołynian i gości regionu ku czci dwudziestolecia niepodległości Ukrainy.

Natalia PUSZKAR,
Główny Kustosz Wołyńskiego Muzeum Krajoznawczego