Ocaleni od zapomnienia: Jan Palka
Artykuły

Bohater następnego naszego szkicu w 1941 r. bez wszczęcia postępowania kryminalnego został skazany na osiem lat pozbawienia wolności w obozach pracy.  

Jan Palka urodził się w 1899 r. we wsi Strzemieszyce powiat będziński (w materiałach sprawy nie uściślono, czy chodzi o Strzemieszyce Małe czy Strzemieszyce Wielkie) w rodzinie górnika Jana Palki (zmarł w 1919 r.) i gospodyni domu Marii Palki (zmarła w 1911 r.). Bracia Władysław (ur. w 1888 r.) i Bolesław (ur. w 1895 r.) pracowali na stacji kolejowej Strzemieszyce.

Żona Janina (ur. w 1902 r.) wraz z dziećmi Jerzym-Zbigniewem (ur. w 1925 r.) i Barbarą-Kazimierą (ur. w 1931 r.) mieszkała we wsi Strzemieszyce przy ul. Piaskowej 4.

Jan Palka ukończył sześć klas szkoły średniej. Od 1916 r. przebywał w PPS i pełnił obowiązki sekretarza komitetu gminnego tej partii. Również był członkiem Związku Strzeleckiego. Nieznana jest dokładna data, kiedy został zmobilizowany w szeregi Wojska Polskiego. Najwyraźniej, podobnie jak większość żołnierzy, trafił na front polsko-niemiecki w pierwszych dniach września 1939 r., a później został pojmany przez Armię Czerwoną.

Podobnie jak wielu innych żołnierzy, przebywając w punkcie rejestracji polskich jeńców wojskowych, Jan Palka ukrył, że jest oficerem Wojska Polskiego, wskazując, że od 1932 r. był kancelarzystą komisariatu straży granicznej w Tarnowskich Górach.

W grudniu 1939 r. u jednego z jeńców wojennych placówki obozowej «Hoszcza» (obecnie miasto Hoszcza w obwodzie rówieńskim), gdzie przebywał Jan Palka, znaleziono i odebrano naładowany belgijski browning. Ten incydent stał się powodem przeszukania wszystkich jeńców przez ochraniarzy garnizonu hoszczańskiego. W czasie przeszukiwania u Jana Palki znaleziono trzy zdjęcia: na jednym on w mundurze majora (tak uznali śledczy Oddziału Specjalnego Obozu nr 1 NKWD), na dwóch innych – nieznane osoby, z których jedna była w mundurze pułkownika, natomiast na drugim zdjęciu znajdował się oficer wojska francuskiego. W rzeczach Jana Palki znaleziono również 15 fotografii lotniczych nieznanej miejscowości oraz inne zdjęcia. W związku z tym, oddział NKWD 27 Korpusu Strzeleckiego w dniu 27 grudnia 1940 r. aresztował jeńca. W czasie dochodzenia śledczego Jan Palka przebywał w więzieniu nr 1 w Równem.

Podczas przeszukiwania u jeńca zabrano 1 167 złotych 84 groszy, jeden notes, 25 listów, 15 żyletek do brzytew, rzeźbioną drewnianą figurkę myśliwego z napisem «Pamiątka z niewoli».

Wśród oskarżeń wysuniętych przeciw Janowi Palce tradycyjnie dla spraw śledczych takiego gatunku, zarzucono mu propagandę przeciw władzom sowieckim. Na te oskarżenia więzień odpowiedział, że rzeczywiście mówił, że nie ufa władzom sowieckim, ponieważ te obiecały uwolnić polskich jeńców do 15 grudnia 1939 r., jednak po tej dacie oni wciąż przebywali za kolczastym drutem. Jeniec krytykował też rzeczy wyprodukowane przez sowiecki przemysł lekki: ubrania, bieliznę, obuwie. Pełniąc obowiązki magazynowego, Jan Palka często słyszał skargi jeńców wojskowych na to, że wydane przez niego rzeczy już po 10-15 dniach rwały się i nie nadawały do noszenia. Na to on odpowiadał, że nic nie może na to poradzić, ponieważ sowieci nie potrafią wyprodukować rzeczy lepszej jakości.

Podobnie jak jego bracia w niewoli, Jan Palka winą za przegraną w wojnie o Polskę, obarczał przedstawicieli innych narodowości, mówiąc: «Polska przegrała tak szybko dlatego, że, po pierwsze Niemcy byli o wiele mocniejsi od Polaków, po drugie u nas, oprócz Polaków, byli też Białorusini, Ukraińcy i Żydzi, którzy nie chcieli walczyć». Nie zaprzeczał on też tego, że krytykował Żydów, którzy według niego «…w obozie zajęli wszystkie stanowiska kierownicze».

W czasie dochodzenia więzień kategorycznie zaprzeczał to, że odebrane mu rzeczy są jego własnością. Zapewniał śledczych, że pokazane mu zdjęcie polskiego żołnierza w mundurze oficerskim nie jest jego wizerunkiem. Dla ujawnienia prawdy zastępca kierownika Oddziału Specjalnego Obozu Budowniczego nr 1 NKWD skierował odebrane zdjęcia na ekspertyzę do Kijowskiego Instytutu Ekspertyzy Naukowo-Sądowej. Funkcjonariusze Instytutu doszli do takiego wniosku: «Nie ma powodu, aby sądzić, że na zdjęciu nr 1 jest Jan Palka, jego portrety są na zdjęciach nr 2 і 3». W ten sposób zeznania więźnia zostały udokumentowane.

Jednak we wniosku oskarżającym dołączonym do sprawy kryminalnej zaznaczono: «Jan Palka syn Jana, będąc zaciętym nacjonalistą, systematycznie prowadził wśród jeńców wojskowych działalność kontrrewolucyjną, chwalił byłe państwo polskie, przewidywał szybkie przywrócenie Polski, wzywał jeńców wojskowych do rezygnacji z budowy trasy, uprawiał antysemityzm…»

W czasie rozprawy sądowej trybunału wojskowego Wojsk NKWD w obwodzie wołyńskim, która odbyła się 6 lutego 1941 r. pod przewodnictwem prawnika wojskowego Pyłypenki, Jan Palka nie przyznał się do zarzucanych mu przestępstw, mówiąc, że jego wypowiedzi o Związku Radzieckim zostały wywołane przez brak wiedzy o sowieckich przepisach. Czyli, gdyby on wiedział, że za krytykę polityki «władzy Rad» można trafić do więzienia, to nie prowadziłby żadnych takich rozmów.

Według art. 54-10 cz. 1 KK USRR, w decyzji trybunału wojskowego z dnia 6 lutego 1941 r., Jana Palkę skazano na osiem lat pozbawienia wolności w obozach pracy bez ograniczenia praw obywatelskich.

Według postanowienia Prezydium Rówieńskiego Sądu Obwodowego z dnia 21 czerwca 1989 r., decyzja trybunału wojskowego z dnia 6 lutego 1941 r. dotycząca Jana Palki została zawieszona, zgodnie z p. 2 art. 6 KPK USRR sprawa została zamknięta z powodu braku z przestępstwa. Podczas przyjrzenia się jego sprawie w 1989 r. okazało się, że jeniec wojskowy został oskarżony bez wszczęcia postępowania kryminalnego, co było rażącym naruszeniem przepisów prawa karnego. Dalszy los Jana Palki nie jest nam znany.

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Tetiana Samsoniuk jest głównym specjalistą głównego specjalisty Działu Udostępniania Informacji z Dokumentów Państwowego Archiwum Obwodu Rówieńskiego. Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane według akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się krewni i bliscy osób, w intencji których prowadzimy tę rubrykę, lub ci nasi Czytelnicy, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.

Powiązane publikacje
Ocaleni od zapomnienia: Aleksander Tarwacki
Artykuły
Aleksander Tarwacki pracował w II komisariacie policji w Równem. Podobnie jak wielu innych funkcjonariuszy został aresztowany przez sowietów w drugim dniu po inwazji Armii Czerwonej i ustanowieniu władzy radzieckiej na terenach Polski.
04 listopada 2022
Ocaleni od zapomnienia: Władysław Michalski
Artykuły
Akta śledztwa wszczętego w 1939 r. wobec Władysława Michalskiego, policjanta ze Zdołbicy na Rówieńszczyźnie, zawierają tylko kilka kartek. Tak wyglądała większość spraw karnych wobec funkcjonariuszy polskiej policji, których władze radzieckie aresztowały według poprzednio ułożonej listy natychmiast po wkroczeniu na tereny Polski.
06 października 2022
Ocaleni od zapomnienia: Józef Afent
Artykuły
Nasz kolejny szkic jest poświęcony Józefowi Afentowi, starszemu policjantowi ІІ komisariatu policji w Równem aresztowanemu przez władze radzieckie następnego dnia po ich wkroczeniu na tereny II Rzeczypospolitej.
21 września 2022
Ocaleni od zapomnienia: Jerzy Tołwiński
Artykuły
Jerzy Tołwiński z Równego był jednym z wielu polskich policjantów represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941. W 1940 r. został skazany na osiem lat poprawczych obozów pracy z powodu służby w «polsko-pańskiej» policji.
09 września 2022
Ocaleni od zapomnienia: Władysław Śliwiński
Artykuły
Jednym z bohaterów książki «Związek Walki Zbrojnej – 1 w Równem. 1939–1941» wydanej niedawno przez redakcję «Monitora Wołyńskiego» był Władysław Śliwiński. Na początku 1941 r. za konspiracyjną działalność antyradziecką został skazany na 10 lat pozbawienia wolności w poprawczych obozach pracy.
25 sierpnia 2022
Ocaleni od zapomnienia: Bolesław Chyl
Artykuły
Kolejny szkic w cyklu o polskich policjantach represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941 został poświęcony Bolesławowi Chylowi z Klewania. W listopadzie 1939 r. Trybunał Wojskowy 5 Armii Frontu Ukraińskiego skazał go na rozstrzelanie, ponieważ był policjantem i w czasach II Rzeczypospolitej «zatrzymywał komunistów».
19 lipca 2022
Antoni Maciejewski: ciąg dalszy historii
Artykuły
17 lipca 1944 r. w bitwie pod Ankoną we Włoszech zginął urodzony w Równem Antoni Maciejewski. Zanim zaciągnął się do Armii Andersa, był więźniem sowieckich łagrów, do których trafił za udział w polskiej konspiracji.
17 lipca 2022
Ocaleni od zapomnienia: Edmund Kastner
Artykuły
Kolejny szkic w cyklu o funkcjonariuszach polskiej Policji Państwowej represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941 jest poświęcony Edmundowi Kastnerowi – policjantowi z Klewania. Na początku 1940 r. razem z kolegami i konfidentami został oskarżony o «aktywną działalność przeciw ruchowi rewolucyjnemu» і «przygotowanie zbrojnego powstania», a następnie rozstrzelany.
04 lipca 2022
«Ci ludzie chodzili tymi samymi ulicami, co ja». Zaprezentowano książkę o polskim podziemiu w Równem
Artykuły
«Jest to książka o kwestii wyboru. Podobnie jak przed nami, Ukraińcami, obecnie stoi wybór zaangażować się w walkę o niepodległość czy szukać bezpiecznego miejsca, zostać wolontariuszem czy kolaborantem, tak Polacy w 1939 r. stali przed tym samym wyborem» – powiedziała Tetiana Samsoniuk, autorka publikacji «Związek Walki Zbrojnej – 1 w Równem. 1939–1941».
11 czerwca 2022