Bohater następnego naszego szkicu w 1941 r. bez wszczęcia postępowania kryminalnego został skazany na osiem lat pozbawienia wolności w obozach pracy.  

Jan Palka urodził się w 1899 r. we wsi Strzemieszyce powiat będziński (w materiałach sprawy nie uściślono, czy chodzi o Strzemieszyce Małe czy Strzemieszyce Wielkie) w rodzinie górnika Jana Palki (zmarł w 1919 r.) i gospodyni domu Marii Palki (zmarła w 1911 r.). Bracia Władysław (ur. w 1888 r.) i Bolesław (ur. w 1895 r.) pracowali na stacji kolejowej Strzemieszyce.

Żona Janina (ur. w 1902 r.) wraz z dziećmi Jerzym-Zbigniewem (ur. w 1925 r.) i Barbarą-Kazimierą (ur. w 1931 r.) mieszkała we wsi Strzemieszyce przy ul. Piaskowej 4.

Jan Palka ukończył sześć klas szkoły średniej. Od 1916 r. przebywał w PPS i pełnił obowiązki sekretarza komitetu gminnego tej partii. Również był członkiem Związku Strzeleckiego. Nieznana jest dokładna data, kiedy został zmobilizowany w szeregi Wojska Polskiego. Najwyraźniej, podobnie jak większość żołnierzy, trafił na front polsko-niemiecki w pierwszych dniach września 1939 r., a później został pojmany przez Armię Czerwoną.

Podobnie jak wielu innych żołnierzy, przebywając w punkcie rejestracji polskich jeńców wojskowych, Jan Palka ukrył, że jest oficerem Wojska Polskiego, wskazując, że od 1932 r. był kancelarzystą komisariatu straży granicznej w Tarnowskich Górach.

W grudniu 1939 r. u jednego z jeńców wojennych placówki obozowej «Hoszcza» (obecnie miasto Hoszcza w obwodzie rówieńskim), gdzie przebywał Jan Palka, znaleziono i odebrano naładowany belgijski browning. Ten incydent stał się powodem przeszukania wszystkich jeńców przez ochraniarzy garnizonu hoszczańskiego. W czasie przeszukiwania u Jana Palki znaleziono trzy zdjęcia: na jednym on w mundurze majora (tak uznali śledczy Oddziału Specjalnego Obozu nr 1 NKWD), na dwóch innych – nieznane osoby, z których jedna była w mundurze pułkownika, natomiast na drugim zdjęciu znajdował się oficer wojska francuskiego. W rzeczach Jana Palki znaleziono również 15 fotografii lotniczych nieznanej miejscowości oraz inne zdjęcia. W związku z tym, oddział NKWD 27 Korpusu Strzeleckiego w dniu 27 grudnia 1940 r. aresztował jeńca. W czasie dochodzenia śledczego Jan Palka przebywał w więzieniu nr 1 w Równem.

Podczas przeszukiwania u jeńca zabrano 1 167 złotych 84 groszy, jeden notes, 25 listów, 15 żyletek do brzytew, rzeźbioną drewnianą figurkę myśliwego z napisem «Pamiątka z niewoli».

Wśród oskarżeń wysuniętych przeciw Janowi Palce tradycyjnie dla spraw śledczych takiego gatunku, zarzucono mu propagandę przeciw władzom sowieckim. Na te oskarżenia więzień odpowiedział, że rzeczywiście mówił, że nie ufa władzom sowieckim, ponieważ te obiecały uwolnić polskich jeńców do 15 grudnia 1939 r., jednak po tej dacie oni wciąż przebywali za kolczastym drutem. Jeniec krytykował też rzeczy wyprodukowane przez sowiecki przemysł lekki: ubrania, bieliznę, obuwie. Pełniąc obowiązki magazynowego, Jan Palka często słyszał skargi jeńców wojskowych na to, że wydane przez niego rzeczy już po 10-15 dniach rwały się i nie nadawały do noszenia. Na to on odpowiadał, że nic nie może na to poradzić, ponieważ sowieci nie potrafią wyprodukować rzeczy lepszej jakości.

Podobnie jak jego bracia w niewoli, Jan Palka winą za przegraną w wojnie o Polskę, obarczał przedstawicieli innych narodowości, mówiąc: «Polska przegrała tak szybko dlatego, że, po pierwsze Niemcy byli o wiele mocniejsi od Polaków, po drugie u nas, oprócz Polaków, byli też Białorusini, Ukraińcy i Żydzi, którzy nie chcieli walczyć». Nie zaprzeczał on też tego, że krytykował Żydów, którzy według niego «…w obozie zajęli wszystkie stanowiska kierownicze».

W czasie dochodzenia więzień kategorycznie zaprzeczał to, że odebrane mu rzeczy są jego własnością. Zapewniał śledczych, że pokazane mu zdjęcie polskiego żołnierza w mundurze oficerskim nie jest jego wizerunkiem. Dla ujawnienia prawdy zastępca kierownika Oddziału Specjalnego Obozu Budowniczego nr 1 NKWD skierował odebrane zdjęcia na ekspertyzę do Kijowskiego Instytutu Ekspertyzy Naukowo-Sądowej. Funkcjonariusze Instytutu doszli do takiego wniosku: «Nie ma powodu, aby sądzić, że na zdjęciu nr 1 jest Jan Palka, jego portrety są na zdjęciach nr 2 і 3». W ten sposób zeznania więźnia zostały udokumentowane.

Jednak we wniosku oskarżającym dołączonym do sprawy kryminalnej zaznaczono: «Jan Palka syn Jana, będąc zaciętym nacjonalistą, systematycznie prowadził wśród jeńców wojskowych działalność kontrrewolucyjną, chwalił byłe państwo polskie, przewidywał szybkie przywrócenie Polski, wzywał jeńców wojskowych do rezygnacji z budowy trasy, uprawiał antysemityzm…»

W czasie rozprawy sądowej trybunału wojskowego Wojsk NKWD w obwodzie wołyńskim, która odbyła się 6 lutego 1941 r. pod przewodnictwem prawnika wojskowego Pyłypenki, Jan Palka nie przyznał się do zarzucanych mu przestępstw, mówiąc, że jego wypowiedzi o Związku Radzieckim zostały wywołane przez brak wiedzy o sowieckich przepisach. Czyli, gdyby on wiedział, że za krytykę polityki «władzy Rad» można trafić do więzienia, to nie prowadziłby żadnych takich rozmów.

Według art. 54-10 cz. 1 KK USRR, w decyzji trybunału wojskowego z dnia 6 lutego 1941 r., Jana Palkę skazano na osiem lat pozbawienia wolności w obozach pracy bez ograniczenia praw obywatelskich.

Według postanowienia Prezydium Rówieńskiego Sądu Obwodowego z dnia 21 czerwca 1989 r., decyzja trybunału wojskowego z dnia 6 lutego 1941 r. dotycząca Jana Palki została zawieszona, zgodnie z p. 2 art. 6 KPK USRR sprawa została zamknięta z powodu braku z przestępstwa. Podczas przyjrzenia się jego sprawie w 1989 r. okazało się, że jeniec wojskowy został oskarżony bez wszczęcia postępowania kryminalnego, co było rażącym naruszeniem przepisów prawa karnego. Dalszy los Jana Palki nie jest nam znany.

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Tetiana Samsoniuk jest głównym specjalistą głównego specjalisty Działu Udostępniania Informacji z Dokumentów Państwowego Archiwum Obwodu Rówieńskiego. Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane według akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się krewni i bliscy osób, w intencji których prowadzimy tę rubrykę, lub ci nasi Czytelnicy, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.