Proponujemy Czytelnikom szkic biograficzny o poruczniku Wojska Polskiego Wilhelmie Jurago, który był uczestnikiem polskiego ruchu antysowieckiego, czyli I konspiracji na Rówieńszczyźnie w latach 1939–1941.

Z kilku spraw karnych, w tym też ze sprawy Stanisława Kanikuły, o którym pisaliśmy w poprzednim numerze Monitora Wołyńskiego, dowiedzieliśmy się, że jednym z organizatorów antysowieckiego ruchu podziemnego w Dubnie był porucznik Jurago. Przez dłuższy czas nie znaliśmy jednak jego imienia. W Internecie znaleźliśmy informację o tym, że w 43 Pułku Piechoty stacjonującym w garnizonie Dubno służył porucznik Wilhelm Jurago. Później okazało się, że akta śledztwa w sprawie Wilhelma Jurago są przechowywane w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego. W tym tekście publikujemy informacje o nim odnalezione w Archiwum.

Wilhelm Jurago, syn Karola, urodził się 10 sierpnia 1908 r. w Dźwińsku (Daugavpils na Łotwie, pol. Dyneburg) w rodzinie maszynisty Karola Jurago, s. Michała (ur. w 1886 r.) i gospodyni domu Anny Jurago, c. Józefa (ur. w 1893 r.). Wiadomo, że do 1930 r. rodzina mieszkała w mieście Lida, gdzie Wilhelm uczęszczał do gimnazjum, po ukończeniu którego w 1930 r. dostał się do Szkoły Podchorążych w Ostrowie Komorowie. W czasie trzech lat edukacji chłopiec najpierw dosłużył się stanowiska kaprala, później – plutonowego, a pod koniec nauki – sierżanta. Po ukończeniu szkoły został skierowany do 6 Pułku Piechoty stacjonującego w Wilnie. W maju 1934 r. przeniesiono go do 43 Pułku Piechoty w Dubnie i mianowano dowódcą plutonu. 1 stycznia 1936 r. Jurago awansował do stopnia porucznika i został dowódcą 3 kompanii cekaemów. W tym samym roku skończył dwumiesięczne szkolenia dowódców plutonów chemicznych.

17 sierpnia 1939 r. pułk Wilhelma Jurago został przeniesiony do miasta Fordon (obecnie dzielnica Bydgoszczy). 1 września jednostka trafiła na front do Tomaszowa Mazowieckiego. W wojnie obronnej Wilhelm brał udział do 25 września. Po kapitulacji Polski i okupacji Warszawy przez wojska niemieckie Jurago wrócił do Dubna. Aby nie zwracać na siebie uwagi, jeszcze w czasie pobytu w Warszawie Wilhelm odwiedził swoich znajomych, od których dostał ubranie cywilne.

Podobnie jak większość polskich żołnierzy, którzy wrócili z wojny niemiecko-polskiej, Jurago nie miał pracy, a zatem pozostawał bez środków do życia. Oburzony bolszewickim reżimem okupacyjnym zaczął gromadzić wokół siebie patriotycznie nastawioną młodzież. Do tego grona należał też Stanisław Kanikuła. Chłopiec wcześniej śpiewał w chórze zorganizowanym przy 43 Pułku Piechoty w Dubnie pod kierownictwem porucznika Wilhelma Jurago. 8 listopada 1939 r. Wilhelm przyszedł do domu Stanisława, żeby porozmawiać o konieczności prowadzenia walki w celu odzyskania przez Polskę niepodległości. Wiedział, że miejscowi Polacy w dniu 11 listopada planują akcję protestacyjną w Dubnie, której w końcu nie udało się zorganizować.

Jest wiadome, że Wilhelm kontaktował się z dowództwem polskiego podziemia we Lwowie, ponieważ znał strukturę organizacji i kierunki jej działalności, a jednym z zadań było gromadzenie broni dla potrzeb podziemia. To właśnie Stanisławowi Kanikule Wilhelm zlecił poszukiwanie broni oraz werbowanie zaufanych osób. Stanisław Kanikuła wiedział, że broń posiada członek jednej z piątek przynależących do organizacji dowodzonej przez Zygmunta Rumla. Przy wsparciu Stanisława odbyło się spotkanie Wilhelma Jurago najpierw z Bronisławem Szewczykiem, a później z Zygmuntem Rumlem. Najprawdopodobniej, dowódcy obu ośrodków podziemnych w czasie spotkania nie doszli do porozumienia w sprawie połączenia swoich wysiłków.

W marcu-kwietniu 1940 r. przez Ukrainę Zachodnią przeszła fala aresztów uczestników polskiego podziemia. Do więzienia trafili członkowie dubieńskiego ośrodka ZWZ–2 i innych organizacji podziemnych. Dokładnie nie wiemy, kiedy to się stało, ale Wilhelm Jurago też został aresztowany w 1940 r. Jednak, jak wiadomo z zeznań Stanisława Kanikuły, tym razem udało mu się wydostać na wolność. Jak się okazało porucznik Jurago został zwerbowany jako informator przez miejscowe organy NKWD (potwierdził to na przesłuchaniu 4 lutego 1942 r.) Po areszcie powiedział Stanisławowi Kanikule, że bez broni jakakolwiek walka jest beznadziejna.

W sierpniu 1940 r. Wilhelm Jurago przeprowadził się do Kostopola, gdzie najpierw pracował w tartaku, a później w leśnym kombinacie budowlanym na stanowisku asystenta księgowego (pracował tam do aresztowania). W Dubnie została żona Wilhelma Tamara, c. Tymoteusza (ur. w 1919 r.), która pracowała jako księgowa na 3. dzielnicy budowlanej NKWD.

Po raz drugi Wilhelm Jurago został aresztowany 19 kwietnia 1941 r. w pociągu na stacji kolejowej Zdołbunów. Powodem aresztu był brak biletu i dokumentów. Kupienie biletu na pociąg było wówczas bardzo trudne, więc aby odwiedzić żonę, Wilhelm odważył się wyruszyć z Kostopola do Dubna «na gapę». Dwa miesiące spędził w rówieńskim więzieniu NKWD.

Po rozpoczęciu «wojny niemiecko-sowieckiej» (tak zdefiniowano ją w dokumencie) Wilhelm Jurago został przeniesiony do więzienia nr 2 w Astrachaniu. Dochodzenie w jego sprawie zostało wznowione 17 stycznia 1942 r. na podstawie decyzji śledczego NKWD USRR sierżanta bezpieczeństwa państwowego Krykuna. Poprzednie akta w sprawie Jurago wraz dokumentami o aresztowaniu, przeszukaniu i samym śledztwie zostały utracone w czasie ewakuacji, dlatego funkcjonariusze NKWD wszczęli nowe dochodzenie w oparciu o akta więzienne Wilhelma Jurago.

Wilhelm Jurago został oskarżony o to, że w latach 1933–1936 był podporucznikiem, a od 1936 r. do upadku państwa polskiego – porucznikiem Wojska Polskiego, czyli o przestępstwa przewidziane w art. 58–13 КК RFSRR. Śledczy prowadzący sprawę Wilhelma nie posiadał żadnych wiadomości o antysowieckiej działalności więźnia. Skupił uwagę głównie na kontaktach Wilhelma z przedstawicielami władz niemieckich po okupacji Polski i jego znajomościach w Warszawie. Na przesłuchaniu 21 stycznia 1943 r. śledczy Krykun dowiedział się, że w astrachańskim więzieniu są przetrzymywani znajomi Wilhelma – oficerowie Wojska Polskiego Maciejek (imię jest nam nieznane), Edward Rybka, s. Antoniego, Leon Witkowski, s. Kazimierza, Franciszek Korkuśko, s. Denysa i Dominik Eismund, s. Grzegorza. W kamyszyńskim więzieniu Wilhelm przebywał razem z księdzem Władysławem Czyżewskim i prawosławnym księdzem Iwanem Kaganowskim.

5 lutego 1943 r. według postanowienia śledczego Krykuna dochodzenie w sprawie nr 1695 o oskarżenie Wilhelma Jurago zostało umorzone, a więźnia zwolniono spod straży w oparciu o postanowienie Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z dnia 12 sierpnia 1941 r. o amnestii dla obywateli polskich. 12 listopada 1993 r. Prokuratura Obwodu Rówieńskiego podjęła decyzję o zmianie sformułowania przyczyny umorzenia sprawy porucznika Jurago: nie był on obywatelem ZSRR, więc śledztwo w jego sprawie umorzono wobec braku znamion czynu zabronionego. Dalsze losy porucznika są nam nieznane.

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Tetiana Samsoniuk jest głównym specjalistą Działu Udostępniania Informacji z Dokumentów Państwowego Archiwum Obwodu Rówieńskiego. Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane według akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.