Cykl artykułów o uczestnikach polskiej podziemnej organizacji Związek Walki Zbrojnej – 2 kończymy szkicem biograficznym o generale Michale Tokarzewskim-Karaszewiczu.

Głównym źródłem dla tekstów publikowanych w rubryce «Ocaleni od zapomnienia» są akta śledcze dotyczące osób represjonowanych przez władze sowieckie, dlatego w szkicach czasami mogą wystąpić nieścisłości. W większości przypadków akta te są prawie jedynym źródłem informacji o bohaterach rubryki. W przypadku generała dywizji Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza sytuacja wygląda nieco inaczej. Istnieje wiele publikacji polskich historyków zawierających życiorys generała, ale żaden z nich nie miał do czynienia ze źródłem opracowanym przez nas. Niestety, te akta zawierają mizerne wiadomości o życiu prywatnym generała. W celu stworzenia całościowego obrazu danej osoby, niniejszy szkic oparliśmy na różnych tekstach źródłowych oraz na aktach śledczych dotyczących generała, przechowywanych w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy w Obwodzie Lwowskim.

Michał Tokarzewski urodził się 5 stycznia 1893 r. we Lwowie. Był wychowywany w Drohobyczu, gdzie skończył szkołę średnią. Od października 1911 do września 1912 r. odbywał służbę w wojsku austriackim. Później dostał się na Wydział Prawa i Umiejętności Politycznych Uniwersytetu Lwowskiego (wówczas Uniwersytet Franciszkański – red.), a już w 1913 r. przeniósł się na Wydział Medyczny Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie.

Karierę polityczną rozpoczął w 1910 r., gdy wstąpił do Frakcji Rewolucyjnej Polskiej Partii Socjalistycznej. Dołączył wówczas również do Związku Walki Czynnej i Związku Strzeleckiego. W Towarzystwie «Strzelec” został komendantem w Samborze i Drohobyczu i otrzymał pseudonim Karasiewicz, później zamieniony na Karaszewicz i dołączony do jego nazwiska.

W 1913 r. Michał odbył kurs oficerski, po którym otrzymał specjalne wyróżnienie komendanta Związku Strzeleckiego Józefa Piłsudskiego. Przez pewien czas pełnił funkcję komendanta Niższej Szkoły Oficerów w Krakowie, a od stycznia 1914 r. był instruktorem Związku Strzeleckiego w Warszawie.

Przed wybuchem I wojny światowej wojskowy przez krótki okres służył w wojsku austriackim, również w tym czasie skończył kurs rezerwy oficerskiej w Wiedniu. Jednak już w sierpniu 1914 r. pod jego dowództwo oddano V Batalion 1 Pułku Piechoty Legionów Polskich. Podczas bitwy pod Laskami Michał Tokarzewski-Karaszewicz został ciężko ranny w płuca.

Z powodu odmowy złożenia przysięgi na wierność cesarzowi niemieckiemu, w lipcu 1917 r. został aresztowany pod zarzutem buntu. Po zwolnieniu, 23 listopada 1917 r., został wcielony do armii austriackiej.

W listopadzie 1918 r. Michał Tokarzewski-Karaszewicz dołączył do Wojska Polskiego i w randze podpułkownika objął dowodzenie 5 Pułkiem Piechoty Legionów.

Wojna polsko-bolszewicka stała się drugim konfliktem zbrojnym w jego karierze wojskowej. Dowodził wówczas brygadą biorącą udział w tzw. wyprawie wileńskiej. Od czerwca 1920 r. jako dowódca 1 Brygady Legionów walczył przeciw Armii Czerwonej na Wołyniu. Po wojnie dowodził 19 Dywizją Piechoty w Wilnie, awansował wówczas na generała brygady. W latach 1926–1928 był szefem Biura Personalnego Ministerstwa Spraw Wojskowych. Do 1932 r. był dowódcą 25 Dywizji Piechoty w Kaliszu, a do 1939 r. dowodził jednostkami Wojska Polskiego w Grodnie, Lwowie i Toruniu.

Na początku II wojny światowej generał dowodził grupą operacyjną w składzie Armii «Pomorze». Po przybyciu do walczącej stolicy Polski, objął stanowisko zastępcy dowódcy Grupy Armii «Warszawa» pod dowództwem gen. Juliusza Rómmla. Gdy było już oczywiste, że Warszawę należy opuścić cofając się przed wojskami niemieckimi, generał Tokarzewski-Karaszewicz, w celu uniknięcia niewoli niemieckiej, przeszedł do podziemia. Według niego, generał Juliusz Rómmel poparł jego ideę stworzenia konspiracji oraz wydał na ten cel 500 tys. złotych. W krótkim czasie Michał Tokarzewski-Karaszewicz założył organizację wojskową Służba Zwycięstwu Polski. Należeli do niej w większości polscy oficerowie i przedstawiciele różnych partii politycznych. Nie udało się jednak uniknąć konfliktów między dowództwem organizacji i przedstawicielami prawicowych partii, zwłaszcza endecji. Skierowali oni list do generała Władysława Sikorskiego, w którym oskarżyli Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza o to, że w dowództwo podziemiem angażuje wyłącznie przedstawicieli lewicowych sił politycznych.

CZYTAJ TAKŻE:

MICHAŁ TOKARZEWSKI-KARASZEWICZ: ZEZNANIA SPISANE NA ŁUBIANCE. CZĘŚĆ 1

MICHAŁ TOKARZEWSKI-KARASZEWICZ: ZEZNANIA SPISANE NA ŁUBIANCE. CZĘŚĆ 2

W grudniu 1939 r. (według niektórych źródeł, na początku stycznia 1940 r.) gen. Tokarzewski-Karaszewicz otrzymał od Władysława Sikorskiego instrukcje dotyczące założenia jednej polskiej organizacji konspiracyjnej Związek Walki Zbrojnej i zaangażowania w niej wszystkich aktywnych polskich patriotów, głównie wojskowych, niezależnie od ich przynależności politycznej. Jedynym wyjątkiem, z inicjatywy Michała Tokarzewskiego-Karaszewicza, byli członkowie partii OZN – Obozu Zjednoczenia Narodowego. Jego zdaniem jako przedstawiciele partii prorządowej musieli ponosić odpowiedzialność za porażkę Polski.

W krótkim terminie generał założył sieć organizacyjną, składającą się z drużyn i plutonów, rozszerzył zarząd centralny wywiadu i jego okręgowych wydziałów, utworzył grupy szturmowe, połączył cały szereg organizacji młodzieżowych powstałych spontanicznie, zorganizował agitację antynazistowską poprzez rozpowszechnienie nielegalnej literatury, ulotek i gazet, w tym gazety «Komunikat Informacyjny», drukowanej przy Alejach Jerozolimskich w Warszawie. Jej redaktorem był major Kruczkowski.

Organizacja zajmowała się m.in. likwidacją tych Polaków, którzy współpracowali z reżimem okupacyjnym. W ten sposób znaleziono i zlikwidowano 11 kolaborantów.  

Mimo wysiłków generała w sprawie organizacji polskiego podziemia w niemieckiej strefie okupacyjnej, już na początku stycznia 1940 r. otrzymał on rozkaz Sikorskiego przywieziony przez specjalnego kuriera, aby powierzyć dowództwo podziemiem w Warszawie swojemu zastępcy, pułkownikowi Stefanowi Roweckiemu i przybyć do Lwowa w celu zorganizowania tam działalności konspiracyjnej. (Ciąg dalszy 2 października).

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Tetiana Samsoniuk jest głównym specjalistą Działu Udostępniania Informacji z Dokumentów Państwowego Archiwum Obwodu Rówieńskiego. Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane według akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.