Ocaleni od zapomnienia: Halina Peczkis
Artykuły

Szkic biograficzny o Halinie Peczkis z Równego, która zrządzeniem losu dołączyła do Związku Walki Zbrojnej – 2 na Wołyniu, jest kontynuacją cyklu artykułów o uczestnikach polskiej konspiracji w latach 1939–1941.

Halina Peczkis była córką Izabeli Peczkis, wdowy, w której mieszkaniu zatrzymał się pułkownik Tadeusz Majewski. Na Wołyń przybył z Warszawy w celu rozbudowy polskiego antysowieckiego podziemia.

Halina Peczkis urodziła się w 1912 r. we wsi Wołkoszów guberni wołyńskiej (obecnie rejon hoszczański w obwodzie rówieńskim). Wiadomo, że ojciec Haliny Antoni Peczkis zmarł, gdy dziewczynka miała sześć lat. Aby utrzymać czworo dzieci i wykształcić je, w 1923 r. Izabela przeprowadziła się do Równego, gdzie długi czas pracowała jako kucharka, a po nadejściu władz sowieckich utrzymywała się z szycia i robienia ubrań na drutach. Rodzina mieszkała przy ulicy Budkiewicza 12 (w 1940 r. ulicy nadano imię Gogola). Izabeli udało się oddać Halinę do polskiego gimnazjum w Równem, które dziewczyna ukończyła w 1932 r.

Wiadomo, że na początku II wojny światowej starsza siostra Haliny Wanda, po ślubie Wrzosek, (ur. w 1907 r.) mieszkała w Łucku i podobnie jak matka, żyła z szycia ubrań. Brat Kazimierz (ur. w 1909 r.), oficer Wojska Polskiego, w czasie wojny niemiecko-polskiej trafił do niewoli niemieckiej i w chwili aresztowania Haliny i matki ciągle tam przebywał. Brat Zygmunt (ur. w 1910 r.) od 1933 r. mieszkał w Lublinie, gdzie przed wojną był urzędnikiem. W Równem mieszkał stryjek Haliny Włodzimierz Olszewski, pracował w cegielni. Jej ciocia Zuzanna razem z babcią Franciszką Olszewską mieszkała w Małym Siedliszczu. Koło Kostopola mieszkała jeszcze jedna ciotka Haliny- Jadwiga, po ślubie Ptaś (ur. w 1892 r.), z zawodu nauczycielka.

Po ukończeniu gimnazjum dziewczyna pracowała jako sekretarka, maszynistka i księgowa Rówieńskiego Sądu Okręgowego.

Do sowieckiego więzienia Halina Pezkis trafiła 18 czerwca 1940 r., aresztowana przez III Oddział Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD w obwodzie rówieńskim. Na pierwszym przesłuchaniu, które odbyło się od razu po areszcie, okazało się, że Halina przyjaźniła się z przedstawicielami rówieńskich elit. Wśród jej bliskich przyjaciół był właściciel rówieńskiej cegielni Leonid Łuszczewski, deportowany w kwietniu 1940 r. w głąb ZSRR, żony sędziów Rówieńskiego Sądu Okręgowego Krystyna Stewichowa i Zofia Zgorzelska. Pani Zofia po aresztowaniu męża zatrzymała się w mieszkaniu Peczkisów. Do grona bliskich ludzi Halina zaliczała również ks. Ludwika Syrewicza, z którym mieszkała na jednym podwórku, ks. Waleriana Głowacza z Tajkurów, ks. Jana Kąkola z Osady Krechowieckiej, a także mieszkańców Zdołbunowa: Włodzimierza Gliszczewskiego i Bolesława Maciuszkiewicza. Opowiedziała również o tym, jak poznała Tadeusza Majewskiego. Nie posiadamy zdjęcia komendanta Okręgu Wołyń ZWZ, jednak w aktach dotyczących Haliny Peczkis zachował się opis jego wyglądu zewnętrznego, spisany z jej słów w czasie przesłuchania: «Tadeusz Majewski (imienia ojca nie znam), ma około pięćdziesiątki, jest średniego wzrostu, z narodowości Polak, ma okrągłą twarz, wydłużoną brodę, ciemne włosy, mieszkał w Równem, ale gdzie dokładnie, tego nie wiem». Na tymże przesłuchaniu Halina wspominała, jak poznała Witolda Bidakowskiego i Stanisława Bąka.

Śledczy interesował się okolicznościami znajomości Haliny z Tadeuszem Majewskim i przedstawicielami zdołbunowskiego ośrodka powiatowego ZWZ–2. Halina powiedziała, że pod koniec lutego do ich mieszkania przybył nieznajomy mężczyzna, który przedstawił się jako Tadeusz Majewski. Od tego czasu niejednokrotnie bywał on w domu Peczkisów. Podobnie jak Izabela Peczkis, jej córka Halina znała tylko legendę wymyśloną przez Tadeusza Majewskiego, że rzekomo jest ślusarzem i przybył do Równego w poszukiwaniu żony i synów, kontakt z którymi stracił po rozpoczęciu wojny niemiecko-polskiej.

Halina została aresztowana jako łączniczka ZWZ–2. Rzeczywiście na początku marca 1940 r. przywiozła produkty żywnościowe rodzinie Gliszczewskich mieszkającej w Zdołbunowie. Na przesłuchaniu pod presją śledczego (a metody prowadzenia przesłuchań przez NKWD są obecnie dobrze nam znane) dziewczyna przyznała się do tego, że na prośbę Tadeusza Majewskiego w trakcie tego wyjazdu, za pomocą swojej znajomej nauczycielki Bronisławy Malinowskiej, znalazła Stanisława Bąka i przekazała, że Majewski chce się z nim spotkać. Jak już wspominaliśmy, wkrótce w rówieńskim mieszkaniu Peczkisów odbyło się spotkanie Tadeusza Majewskiego z Witoldem Bidakowskim.

Na podstawie art. 54–2, 54–11 КК USRR 30 czerwca 1940 r. Halinie postawiono zarzut działalności w «antysowieckiej polskiej organizacji powstańczej Związek Walki Zbrojnej, która miała na celu obalenie władz sowieckich na terenie Ukrainy Zachodniej drogą powstania zbrojnego i przywrócenia byłego polskiego państwa kapitalistycznego». Halina nie przyznała się jednak do winy w zarzucanym jej «przestępstwie». W czasie następnych przesłuchań twierdziła, że wypełniając prośbę Tadeusza Majewskiego nic nie wiedziała o działalności organizacji podziemnej, do której on należał, nie proponowano jej nawet dołączyć do podziemia.

27 sierpnia 1940 r. zorganizowano konfrontację Haliny Peczkis i Henryka Sokołowskiego. Ujawniła ona, że Henryk znał Halinę tylko z twarzy, ponieważ miał z nią krótką rozmowę, gdy przyjeżdżał do Równego do mieszkania pod adresem Gogola 12.

Na posiedzeniu sądowym, które odbyło się w dniach 13–15 listopada 1940 r., Halina potwierdziła swoje poprzednie zeznania i podkreśliła, że celem jej wyjazdu do Zdołbunowa nie było spotkanie ze Stanisławem Bąkiem, lecz odwiedziny Gliszczewskich – ludzi w podeszłym wieku i przekazanie im paczki żywnościowej. W ostatnim słowie zwróciła się do sędziów z prośbą o sprawiedliwość. Rówieński Sąd Obwodowy nie wziął pod uwagę argumentów oskarżonej i skazał ją na pięć lat pozbawienia wolności «w oddalonych miejscowościach Związku Radzieckiego» i na trzy lata ograniczenia praw obywatelskich po odbyciu kary zgodnie z punktami «a», «b» і «c» art. 29 КК USRR. Mimo kasacji wniesionej przez adwokata P. Ferapontowa do Kolegium Sądowego ds. Kryminalnych Sądu Najwyższego ZSRR, w której zwracał uwagę na fakt, że Stanisław Bąk nie mógł sobie przypomnieć, od kogo poznał hasło, za pomocą którego miał się skontaktować z Tadeuszem Majewskim, a również na to, że dowódcy ZWZ–2 potwierdzili, że Halina nie przynależała do szeregów organizacji, wyrok sądu pozostał bez zmian. Jej dalszy los nie jest nam znany.

Według postanowienia Rówieńskiej Prokuratury Obwodowej z dnia 22 czerwca 1993 r. wobec Haliny Peczkis zastosowano artykuł І Ustawy USRR «O rehabilitacji ofiar represji politycznych na Ukrainie» z dnia 17 kwietnia 1991 r.

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Tetiana Samsoniuk jest głównym specjalistą Działu Udostępniania Informacji z Dokumentów Państwowego Archiwum Obwodu Rówieńskiego. Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane według akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.

Powiązane publikacje
Ocaleni od zapomnienia: Józef Afent
Artykuły
Nasz kolejny szkic jest poświęcony Józefowi Afentowi, starszemu policjantowi ІІ komisariatu policji w Równem aresztowanemu przez władze radzieckie następnego dnia po ich wkroczeniu na tereny II Rzeczypospolitej.
21 września 2022
Ocaleni od zapomnienia: Jerzy Tołwiński
Artykuły
Jerzy Tołwiński z Równego był jednym z wielu polskich policjantów represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941. W 1940 r. został skazany na osiem lat poprawczych obozów pracy z powodu służby w «polsko-pańskiej» policji.
09 września 2022
Ocaleni od zapomnienia: Władysław Śliwiński
Artykuły
Jednym z bohaterów książki «Związek Walki Zbrojnej – 1 w Równem. 1939–1941» wydanej niedawno przez redakcję «Monitora Wołyńskiego» był Władysław Śliwiński. Na początku 1941 r. za konspiracyjną działalność antyradziecką został skazany na 10 lat pozbawienia wolności w poprawczych obozach pracy.
25 sierpnia 2022
Ocaleni od zapomnienia: Bolesław Chyl
Artykuły
Kolejny szkic w cyklu o polskich policjantach represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941 został poświęcony Bolesławowi Chylowi z Klewania. W listopadzie 1939 r. Trybunał Wojskowy 5 Armii Frontu Ukraińskiego skazał go na rozstrzelanie, ponieważ był policjantem i w czasach II Rzeczypospolitej «zatrzymywał komunistów».
19 lipca 2022
Antoni Maciejewski: ciąg dalszy historii
Artykuły
17 lipca 1944 r. w bitwie pod Ankoną we Włoszech zginął urodzony w Równem Antoni Maciejewski. Zanim zaciągnął się do Armii Andersa, był więźniem sowieckich łagrów, do których trafił za udział w polskiej konspiracji.
17 lipca 2022
Ocaleni od zapomnienia: Edmund Kastner
Artykuły
Kolejny szkic w cyklu o funkcjonariuszach polskiej Policji Państwowej represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941 jest poświęcony Edmundowi Kastnerowi – policjantowi z Klewania. Na początku 1940 r. razem z kolegami i konfidentami został oskarżony o «aktywną działalność przeciw ruchowi rewolucyjnemu» і «przygotowanie zbrojnego powstania», a następnie rozstrzelany.
04 lipca 2022
«Ci ludzie chodzili tymi samymi ulicami, co ja». Zaprezentowano książkę o polskim podziemiu w Równem
Artykuły
«Jest to książka o kwestii wyboru. Podobnie jak przed nami, Ukraińcami, obecnie stoi wybór zaangażować się w walkę o niepodległość czy szukać bezpiecznego miejsca, zostać wolontariuszem czy kolaborantem, tak Polacy w 1939 r. stali przed tym samym wyborem» – powiedziała Tetiana Samsoniuk, autorka publikacji «Związek Walki Zbrojnej – 1 w Równem. 1939–1941».
11 czerwca 2022
Ocaleni od zapomnienia: Władysław Jakuszewski
Artykuły
W okresie międzywojennym Władysław Jakuszewski pracował w policji w Równem, Kowlu, Dubnie i Zdołbunowie. Został aresztowany przez NKWD w listopadzie 1939 r., a w marcu 1941 r. za «aktywną działalność przeciw ruchowi rewolucyjnemu» został skazany na osiem lat poprawczych obozów pracy.
27 maja 2022
Ocaleni od zapomnienia: Stefan Jarząbkowski
Artykuły
Stefan Jarząbkowski, policjant z Glińska Czeskiego na Rówieńszczyźnie, jest bohaterem kolejnego szkicu o funkcjonariuszach polskiej Policji Państwowej, którzy doznali represji ze strony reżimu sowieckiego.
18 marca 2022