Do działalności antysowieckiego podziemia na Wołyniu w latach 1939–1941 dołączali Polacy w różnym wieku, różnym stanie majątkowym i o różnej przynależności zawodowej. Tym razem w cyklu poświęconym działalności Związku Walki Zbrojnej – 1 przedstawiamy Czytelnikom szkic o Feliksie Hałasie, fryzjerze z Równego.

Feliks Hałas urodził się 25 sierpnia 1897 r. w mieście Ciechocinek, w rodzinie stolarza Jana Hałasa (ur. w 1860 r.). Imienia matki Feliksa nie znamy, jednak wiemy, że zmarła w 1931 r. Ukończył on jedną z miejskich szkół. W latach 1917–1918 był członkiem Polskiej Organizacji Wojskowej, w której, jak twierdził, nie prowadził żadnej czynnej działalności.

Brat Feliksa, Stanisław (ur. w 1904 r.), na początku II wojny światowej mieszkał na terenie Generalnego Gubernatorstwa.

W Równem Feliks Hałas mieszkał razem z żoną Antoniną (ur. 6 lipca 1904 r.) przy ulicy Leopolda Lisa-Kuli 17 (adres ten podany jest w aktach NKWD, natomiast według innych dokumentów przechowywanych w archiwum w Równem w 1935 r. rodzina mieszkała przy ul. Piłsudskiego 21). Małżeństwo wychowywało dwoje dzieci: Alinę (ur. w 1932 r.) i Jerzego (ur. w 1937 r.). Akta sowieckich organów ścigania zawierają wiadomości o Feliksie Hałasie jako o właścicielu zakładu fryzjerskiego i domu.

Po ustanowieniu władzy sowieckiej, Feliks Hałas dołączył do zrzeszenia fryzjerów i pracował w salonie fryzjerskim nr 1 w Równem. Najprawdopodobniej właśnie ten zakład był jego własnością, upaństwowioną potem przez władze sowieckie.

Jeszcze w październiku 1939 r. dom Hałasów stał się schronieniem dla Polaków, którzy pragnęli uniknąć prześladowań ze strony władz sowieckich. Właśnie wtedy zamieszkała u nich dentystka Irena Miller i jej siostra Przecławska (imię nie jest nam znane), żona polskiego oficera. Przeprowadziły się one do Równego z osady Krechowieckiej. W grudniu 1939 r. do Ireny Miller i Przecławskiej przyjechał ich znajomy, oficer Wojska Polskiego, pochodzący z województwa poznańskiego, który przedstawił się jako Skirmunt. Później Feliks Hałas dowiedział się, że w jego domu zatrzymał się aktywny działacz polskiego podziemia o pseudonimie Toma. O tej osobie wspominaliśmy w artykule poprzedzającym cykl szkiców biograficznych o członkach Związku Walki Zbrojnej – 1. W ten sposób dom Feliksa Hałasa zamienił się w mieszkanie konspiracyjne ZWZ.

W grudniu 1939 r. Irena Miller wyjechała do Warszawy, a po miesiącu dom Hałasów opuściła także pani Przecławska.

Po raz drugi Toma przybył do Hałasów na początku grudnia 1940 r. Według wersji oficjalnej, szukał swojej żony i w tym celu jeździł do Lwowa i Sarn. W prywatnej rozmowie Toma zdradził Feliksowi Hałasowi, dlaczego przyjechał do Równego – miał on założyć w Równem ośrodek polskiego podziemia. To właśnie Feliks Hałas podał mu adresy osób, które go interesowały. W tym dniu, gdy Toma po raz pierwszy przybył do Równego, około 22.00 do domu Feliksa Hałasa przyszli Kazimierz Jaźwiński i Jerzy Krüger – dowódcy miejskiego ośrodka ZWZ. Można powiedzieć, że to właśnie w domu Feliksa Hałasa powstała nowa konspiracyjna organizacja antysowiecka w Równem.

Feliks Hałas już nigdy później nie spotkał się w Równem ani z Tomą, ani z Kazimierzem Jaźwińskim, ani z Jerzym Krügerem. Do ZWZ został zwerbowany przez Zygmunta Soczyńskiego – do jego piątki dołączył na początku marca 1940 r. Z rekomendacji Feliksa Hałasa do podziemia zwerbowano także Adama Wagnera. Obaj złożyli przysięgę na wierność ZWZ w mieszkaniu Feliksa Hałasa w obecności Zygmunta Soczyńskiego. Wtedy też obaj otrzymali zadanie werbowania do organizacji zaufanych Polaków. Jednak już 17 marca 1940 r. do Feliksa przyszedł Jan Kopczyński і uprzedził, aby zaniechał jakiejkolwiek działalności jako członek organizacji, ponieważ w tym czasie do więzienia NKWD już trafili bracia Jan i Kazimierz Jaźwińscy.

Wbrew instrukcjom o werbowaniu nowych członków і przestrzeganiu zasad konspiracji, działacze podziemia często opowiadali sobie o zwerbowanych osobach, co później było przyczyną szybkiego wykrywania і likwidacji polskich struktur konspiracyjnych na Ukrainie Zachodniej. Na przykład Zygmunt Soczyński powiedział Feliksowi Hałasowi o tym, że do ZWZ należy Kazimierz Mempel, a Jan Kopczyński wiedział, że członkami ZWZ są Feliks Hałas i Adam Wagner.

Feliks Hałas został aresztowany 9 marca 1940 r. Podczas przesłuchania 23 kwietnia 1940 r. śledczego zainteresował fakt, że Feliksa w Równem wszyscy znali jako Hałasińskiego. Więzień powiedział, że jego ojca w Ciechocinku również nazywano Hałasińskim, chociaż wszędzie w dokumentach był zapisany jako Hałas. Sam Feliks w szkole i na służbie w Wojsku Polskim miał nazwisko Hałasiński, jednak w 1929 r. w celu otrzymania paszportu musiał prosić o wyciąg z księgi metrykalnej, aby potwierdzić swoje nazwisko. W metryce był on wpisany jako Feliks Hałas, syn Jana Hałasa. Na szyldzie swojego zakładu fryzjerskiego napisał jednak, że to jest salon Hałasińskiego, dlatego w mieście wszyscy kojarzyli go właśnie z tym nazwiskiem.

W czasie śledztwa Feliks Hałas starał się ukryć swoją przynależność do ZWZ. Wkrótce jednak ujawnił wszystko, co wiedział o podziemiu. Wiadomości te były już znane śledczym od wcześniej przesłuchanych działaczy konspiracji.

Wyrokiem Rówieńskiego Sądu Obwodowego wydanym w trakcie wyjazdowego posiedzenia 22–23 listopada w Dubnie oraz dodatkowego posiedzenia w dniach 17–18 stycznia 1941 r., Feliks Hałas został skazany z art. 54-2, 54-11 КК USRR na osiem lat pozbawienia wolności w obozach pracy z pozbawieniem praw obywatelskich na pięć lat i konfiskatę mienia na rzecz państwa. 7 marca 1941 r. Sąd Najwyższy USRR rozpatrywał skargę kasacyjną skazanego, ale pozostawił wyrok sądu niezmieniony.

Według postanowienia Prokuratury Obwodu Rówieńskiego z dnia 30 grudnia 1993 r., wobec Feliksa Hałasa zastosowano art. 1 Ustawy USRR «O rehabilitacji ofiar represji politycznych na Ukrainie» z dnia 17 kwietnia 1991 r. W tym dokumencie zaznaczono, że Feliks Hałas przebywał w niewoli 1 rok, 5 miesięcy i 20 dni i został zwolniony 29 sierpnia 1941 r. Możemy przypuszczać, że jako obywatelowi II Rzeczypospolitej udzielono mu amnestii na mocy Układu Sikorski-Majski.

Dalsze losy członków rodziny Hałasów nie są nam znane.

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Tetiana Samsoniuk jest głównym specjalistą Działu Udostępniania Informacji z Dokumentów Państwowego Archiwum Obwodu Rówieńskiego. Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane według akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.