Antoni Maciejewski: ciąg dalszy historii
Artykuły

17 lipca 1944 r. w bitwie pod Ankoną we Włoszech zginął urodzony w Równem Antoni Maciejewski. Zanim zaciągnął się do Armii Andersa, był więźniem sowieckich łagrów, do których trafił za udział w polskiej konspiracji.

Cztery lata temu dr Tetiana Samsoniuk opisała losy Antoniego Maciejewskiego na łamach «Monitora Wołyńskiego» w rubryce «Ocaleni od zapomnienia» (№ 5 z 1.03.2018), a nieco później – w książce «Związek Walki Zbrojnej – 1 w Równem. 1939–1941». Oparła swoją opowieść na sprawie karnej przechowywanej obecnie w Archiwum Służby Bezpieczeństwa Ukrainy w Równem. W wydaniu książkowym uzupełniła tekst informacjami przekazanymi przez Wiesława Sztanderę, który jest wnukiem Anny Sztandery – siostry Antoniego Maciejewskiego.

Antoni Maciejewski, okres międzywojenny

Z dokumentów NKWD autorka dowiedziała się, że Antoni Maciejewski urodził się w 1909 r. w Równem w rodzinie Czesława i Marceliny Maciejewskich. Miał siostry: Marię (po ślubie Zielińska) i Annę (po ślubie Sztandera). Nie był żonaty. W chwili aresztowania przez NKWD pracował jako kierowca. Jak poinformował Wiesław Sztandera, przed ustanowieniem władzy sowieckiej brat jego babci był Sekretarzem Miasta w Zarządzie Miejskim w Równem.

17 marca 1940 r. za współpracę ze Związkiem Walki Zbrojnej – 1 w Równem Maciejewski został aresztowany przez NKWD, a następnie skazany z art. 54–2 (powstanie zbrojne) oraz 54–11 (udział w organizacji kontrrewolucyjnej) KK USRR na sześć lat więzienia w obozach pracy, pozbawienie praw obywatelskich na pięć lat i konfiskatę mienia.

Dalsze losy Antoniego Maciejewskiego w poniższym tekście opisał Wiesław Sztandera. Podzielił się także z redakcją zdjęciami z rodzinnego archiwum.

 

***

Od chwili aresztowania Antoniego Maciejewskiego rodzina nie miała o nim żadnych informacji. Dopiero po zakończeniu II wojny światowej jego ojciec Czesław Maciejewski zaczął poszukiwać syna poprzez Polski Czerwony Krzyż.

Pismem z dnia 1 czerwca 1948 r. PCK przesłał następującą informację: «W związku ze zgłoszonym poszukiwaniem syna Antoniego Maciejewskiego Delegatura PCK w Londynie zawiadamia, że poszukiwany zmarł w dniu 17 lipca 1944 r. w Montefano we Włoszech. Metrykę zgonu załączamy przy niniejszym. Przesyłamy wyrazy współczucia i żalu po stracie Syna».

Poszukując w internecie informacji o moim wujku Antonim Maciejewskim dowiedziałem się, że był więźniem łagrów Kołymy. Napisano o tym w książce Małgorzaty Giżejewskiej «Polacy na Kołymie 1940–1943» wydanej w Warszawie w 1997 r. Nazwisko Antoniego Maciejewskiego występuje w części «Lista obywateli polskich – więźniów obozów kołymskich z lat 1940–1943». W nawiasie są podane nazwiska A. Katryniak i W. Brod – są to osoby potwierdzające, że był więźniem łagrów Kołymy.

Po opuszczeniu łagru Antoni Maciejewski zaciągnął się do Armii Andersa. Był sanitariuszem w 6 Pułku Pancernym «Dzieci Lwowskich». Jego nazwisko pojawia się w książkach Romana Bojakowskiego «Pułk 6 Pancerny «Dzieci Lwowskich» – droga i przeżycia» (Londyn, 1994 r.) oraz Waldemara Handkego «Semper Fidelis. Dzieje Pułku 6 Pancernego «Dzieci Lwowskich» (Leszno 2006 r.).

Antoni Maciejewski podczas służby w Armii Andersa (pierwszy z lewej)

Antoni Maciejewski (drugi z prawej)

Z informacji zawartych w książce Waldemara Handkego wynika, że Antoni Maciejewski przybył do Tockoje, miejsca organizowania Batalionu «Dzieci Lwowskich», pomiędzy 1 listopada a 1 grudnia 1941 r.: «Napływ ochotników powodował rozrastanie się stanów osobowych batalionu – napływali Lwowiacy ze wszystkich zakątków «nieludzkiej ziemi»: z łagrów dalekiej północy Archangielska, Murmańska, Republiki Komi (jak Tadeusz Wałek czy Wiktor Lintner), z Dalekiego Wschodu – z łagrów Kołymy (jak Włodzimierz Brod czy Antoni Maciejewski), Norylska i z obozów jenieckich z Griazowca (jak np. kpt Otto Bizanz, kpt Michał Daszczyszczak czy ppor. Józef Jurowiecki), z tzw. «wolnej zsyłki» z terenu całego Związku Sowieckiego» (str. 27).

Kolejna informacja dotyczy stacjonowania 6 Batalionu Czołgów «Dzieci Lwowskich» (po zmianie nazwy – 6 Pułku Pancernego «Dzieci Lwowskich») w okolicach miejscowości Taza Kurmatli koło Kirkuku (Irak), gdzie panowały bardzo trudne warunki klimatyczne. Jeden z oficerów wspominał: «Cóż kiedy malaria niemiłosiernie nas «kosi». Mamy aż 90 % chorych na malarię, nazywają nas Pułkiem Malaryków. Biedny nasz doktor, popularnie zwany «Jędruś» (Andrzej Rutana) wraz z plut. Maciejewskim i sanitariuszami. Oni rozpoczynają pierwszą bitwę o zdrowie żołnierzy. Chodzą z butelkami i żółtymi pigułkami… od namiotu do namiotu znajdując miłe słowa dobroci i pocieszenia albo ostrej wymówki» (str. 66).

Antoni Maciejewski

Pozwolenie na prowadzenie pojazdów mechanicznych

Brytyjski certyfikat identyfikacyjny Służby Medycznej

Antoni Maciejewski uczestniczył w walkach o Monte Cassino, Piedimonte oraz Ankonę we Włoszech, gdzie zginął 17 lipca 1944 r. W w/w książce Waldemara Handkego w Aneksie 3 «Dane biograficzne żołnierzy Pułku 6 Pancernego «Dzieci Lwowskich» jest następujący zapis (str. 371 poz. 613): «Maciejewski Antoni – plut. ur. 2 VII 1909 w Równem, więzień Kołymy, potem w Dyw. Rozp. «Dz. Lw.» i P 6 Panc. – sanitarny podoficer w plutonie sanitarnym w szwadr. dowodz., zginął 17 VII 1944 pod Anconą, pochowany na polskim cmentarzu wojskowym w Loreto (grób 5-E-8)».

Legitymacja Krzyża Pamiątkowego Monte Cassino

Grób Antoniego Maciejewskiego na Polskim Cmentarzu Wojennym w Loreto

Pierwotnie Antoni Maciejewski pochowany był na cmentarzu w Montefano, następnie – na Polskim Cmentarzu Wojennym w Loreto. Ten cmentarz odwiedziłem w maju 2014 r.

Niestety do dnia dzisiejszego nie natrafiłem na materiały mówiące o tym, w którym lub w których łagrach Kołymy był więźniem. Zdjęcia, legitymacje załączone do tekstu, odebrałem z Centralnego Archiwum Wojskowego w Warszawie, gdzie są przechowywane depozyty po oficerach, podoficerach i żołnierzach służących w czasie II wojny światowej w Polskich Siłach Zbrojnych na Zachodzie.

Wśród dokumentów odebranych z Centralnego Archiwum Wojskowego po Antonim Maciejewskim są m.in. potwierdzenia nadania – wysłania 13 paczek do Teheranu do Haliny Maksym. Paczki zostały wysłane pomiędzy 12 a 25 maja 1944 r. Niestety nie mam informacji, kim była ta osoba dla Antoniego Maciejewskiego. Przypuszczam, że bardzo bliską. Prawdopodobnie jest to trzecia osoba od lewej na zdjęciu.

Antoni Maciejewski (czwarty z lewej)

Rodzice Antoniego Maciejewskiego, Czesław Maciejewski (ur. 9 lipca 1871 r. w Posadzie Warnowo koło Izbicy, obecnie Izbica Kujawska) i Marcelina Żukowska (ur. 23 stycznia 1878 r w Kryniczce koło Tuczyna na Wołyniu), podczas II wojny światowej mieszkali w Równem: do października 1944 r. u rodziny swojej córki Anny Sztandery, a następnie u najstarszej córki Marii Zielińskiej. Jeszcze przed zakończeniem wojny na przełomie lutego i marca 1945 r. opuścili Równe i poprzez Lublin ewakuowali się do Gdańska Nowego Portu, gdzie zamieszkali razem z córką Marią i jej rodziną. Matka zmarła 31 grudnia 1945 r., ojciec zmarł 8 października 1950 r. Oboje rodzice są pochowani na cmentarzu w Gdańsku Nowym Porcie.

W październiku 1944 r. do Gdańska Wrzeszcza poprzez Lublin ewakuowała się siostra Antoniego Maciejewskiego Anna Sztandera wraz z najmłodszym synem Jarosławem. Po zajęciu Równego przez Armię Sowiecką mąż Anny Antoni (legionista) oraz starszy syn Jerzy (mój ojciec) wstąpili do Wojska Polskiego i przeszli szlak bojowy do Berlina. Mimo bardzo młodego wieku (18 lat) Jerzy za swoje czyny w walkach o Wał Pomorski został odznaczony Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari. Córka Sabina w obawie przed wysłaniem do pracy w fabryce broni na Uralu również wstąpiła do Wojska Polskiego. Po zakończeniu działań wojennych zamieszkała z matką w Gdańsku.

Po wojnie, jeszcze w latach 40., Anna Sztandera z synem Jarosławem przeprowadziła się do Szczecina. Na początku 1953 r. do tego miasta przeprowadził się wraz ze swoją rodziną Jerzy. Tu się urodziłem w 1953 r. Sabina ze swoją rodziną pozostała w Gdańsku.

Wiesław Sztandera

Powiązane publikacje
Ocaleni od zapomnienia: Aleksander Tarwacki
Artykuły
Aleksander Tarwacki pracował w II komisariacie policji w Równem. Podobnie jak wielu innych funkcjonariuszy został aresztowany przez sowietów w drugim dniu po inwazji Armii Czerwonej i ustanowieniu władzy radzieckiej na terenach Polski.
04 listopada 2022
Ocaleni od zapomnienia: Władysław Michalski
Artykuły
Akta śledztwa wszczętego w 1939 r. wobec Władysława Michalskiego, policjanta ze Zdołbicy na Rówieńszczyźnie, zawierają tylko kilka kartek. Tak wyglądała większość spraw karnych wobec funkcjonariuszy polskiej policji, których władze radzieckie aresztowały według poprzednio ułożonej listy natychmiast po wkroczeniu na tereny Polski.
06 października 2022
Ocaleni od zapomnienia: Józef Afent
Artykuły
Nasz kolejny szkic jest poświęcony Józefowi Afentowi, starszemu policjantowi ІІ komisariatu policji w Równem aresztowanemu przez władze radzieckie następnego dnia po ich wkroczeniu na tereny II Rzeczypospolitej.
21 września 2022
Ocaleni od zapomnienia: Jerzy Tołwiński
Artykuły
Jerzy Tołwiński z Równego był jednym z wielu polskich policjantów represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941. W 1940 r. został skazany na osiem lat poprawczych obozów pracy z powodu służby w «polsko-pańskiej» policji.
09 września 2022
Ocaleni od zapomnienia: Władysław Śliwiński
Artykuły
Jednym z bohaterów książki «Związek Walki Zbrojnej – 1 w Równem. 1939–1941» wydanej niedawno przez redakcję «Monitora Wołyńskiego» był Władysław Śliwiński. Na początku 1941 r. za konspiracyjną działalność antyradziecką został skazany na 10 lat pozbawienia wolności w poprawczych obozach pracy.
25 sierpnia 2022
Ocaleni od zapomnienia: Bolesław Chyl
Artykuły
Kolejny szkic w cyklu o polskich policjantach represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941 został poświęcony Bolesławowi Chylowi z Klewania. W listopadzie 1939 r. Trybunał Wojskowy 5 Armii Frontu Ukraińskiego skazał go na rozstrzelanie, ponieważ był policjantem i w czasach II Rzeczypospolitej «zatrzymywał komunistów».
19 lipca 2022
Ocaleni od zapomnienia: Edmund Kastner
Artykuły
Kolejny szkic w cyklu o funkcjonariuszach polskiej Policji Państwowej represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941 jest poświęcony Edmundowi Kastnerowi – policjantowi z Klewania. Na początku 1940 r. razem z kolegami i konfidentami został oskarżony o «aktywną działalność przeciw ruchowi rewolucyjnemu» і «przygotowanie zbrojnego powstania», a następnie rozstrzelany.
04 lipca 2022
«Ci ludzie chodzili tymi samymi ulicami, co ja». Zaprezentowano książkę o polskim podziemiu w Równem
Artykuły
«Jest to książka o kwestii wyboru. Podobnie jak przed nami, Ukraińcami, obecnie stoi wybór zaangażować się w walkę o niepodległość czy szukać bezpiecznego miejsca, zostać wolontariuszem czy kolaborantem, tak Polacy w 1939 r. stali przed tym samym wyborem» – powiedziała Tetiana Samsoniuk, autorka publikacji «Związek Walki Zbrojnej – 1 w Równem. 1939–1941».
11 czerwca 2022
Ocaleni od zapomnienia: Władysław Jakuszewski
Artykuły
W okresie międzywojennym Władysław Jakuszewski pracował w policji w Równem, Kowlu, Dubnie i Zdołbunowie. Został aresztowany przez NKWD w listopadzie 1939 r., a w marcu 1941 r. za «aktywną działalność przeciw ruchowi rewolucyjnemu» został skazany na osiem lat poprawczych obozów pracy.
27 maja 2022