«Autor pozwala dokumentom mówić samym za siebie» – tak o książce wołyńskiego naukowca Oleha Razyhrajewa «Świat za kratami. System penitencjarny na Wołyniu oraz w Galicji w latach 1918–1939» wypowiadali się uczestnicy pierwszej prezentacji tej publikacji.

28 listopada w schronie Wołyńskiego Uniwersytetu Narodowego im. Łesi Ukrainki odbyła się prezentacja monografii dr. hab. Oleha Razyhrajewa na temat systemu więziennictwa na Wołyniu i w Galicji w okresie międzywojennym.

Książka «Świat za kratami. System penitencjarny na Wołyniu oraz w Galicji w latach 1918–1939» ukazała się w wydawnictwie «Koło» przy wsparciu Konsulatu Generalnego RP w Łucku.

«Tak wygląda promocja książki w czasie wojny» – powiedział Konsul Generalny RP w Łucku Sławomir Misiak, rozpoczynając spotkanie. Przed wydarzeniem w Łucku rozległ się alarm, więc uczestnicy zeszli do schronu w głównym budynku uniwersytetu, by tam przeprowadzić prezentację.

Wszyscy, którzy już czytali książkę, zwrócili uwagę na kompleksowe podejście autora do badania. Oleh Razyhrajew analizuje procesy narodowościowe w okresie międzywojennym, początki systemu penitencjarnego na Wołyniu i w Galicji, różne typy zakładów, kształtowanie służby penitencjarnej oraz jej skład osobowy. Pisze także o życiu codziennym więźniów kryminalnych i politycznych oraz działalności organizacji społecznych i politycznych w obronie ich praw.

«Pomysł na przeprowadzenie badań nad polskim systemem penitencjarnym zrodził się, gdy pisałem doktorat na temat polskiej policji. Wielokrotnie zadawałem sobie wówczas pytanie: co działo się z osobami zatrzymanymi przez organy ścigania? W jakich warunkach byy przetrzymywane, w jakich zakładach, jak wyglądało ich życie codzienne, kto pracował w tych zakładach?» – powiedział historyk.

Oleh Razyhrajew jest doktorem habilitowanym w zakresie historii, profesorem Katedry Historii Powszechnej na Wołyńskim Uniwersytecie Narodowym im. Łesi Ukrainki, pracownikiem naukowym Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk na zasadach wolontariatu, redaktorem naczelnym czasopisma «Студії з архівної справи та документознавства» wydawanego w Kijowie.

Naukowiec jest autorem licznych publikacji, w tym monografii «Po obu stronach frontu. Organizacje społeczne na Wołyniu podczas Wielkiej Wojny: 1914–1918» (Łuck, 2018), «Policja Państwowa w województwie wołyńskim w okresie międzywojennym» (Warszawa, 2019).

«Ta książka jest o ludziach, którzy przebywali w więzieniach i którzy tam pracowali. Ponadto opowiada o więzieniach i systemie penitencjarnym, a jednocześnie o historii Ukrainy i Polski» – powiedział Oleh Razyhrajew.

W pierwszej części monografii analizuje system penitencjarny II Rzeczypospolitej «od Wronek do Ostroga», czyli od więzienia najbardziej wysuniętego na wschód do więzienia pooonego najbardziej na zachód w międzywojennej Polsce.

«Przez cały okres międzywojenny Polska poszukiwała optymalnego modelu organizacji więziennictwa, starając się stworzyć postępowy system, który zastąpiłby represyjny. Ważnym jego elementem była resocjalizacja więźniów» – dodał Oleh Razyhrajew.

W części poświęconej codziennemu życiu w więzieniach pisze o różnych grupach więźniów, ich liczbie, warunkach przetrzymywania i wyżywienia, opiece medycznej, możliwości pracy, życiu kulturalnym, edukacyjnym i religijnym, nieformalnych ugrupowaniach więźniów oraz o formach protestu.

Podczas prezentacji Oleh Razyhrajew podzielił się historią Ernesta Nowakowskiego, ostatniego naczelnika więzienia w Łucku. Badaczowi udało się odnaleźć jego potomków. Książka zawiera zdjęcie udostępnione przez rodzinę. Ernest Nowakowski zmarł w lipcu 1939 r. Został pochowany na cmentarzu katolickim w Łucku, w miejscu którego w latach 70. władze sowieckie urządziły Memoriał «Wieczna Chwała».

Opowiedział także o jednoczeniu się różnych grup więźniów podczas protestów, m.in. członków KPZU i OUN podczas jednego z protestów w więzieniu «Brygidki» we Lwowie, o składzie narodowościowym więźniów na Wołyniu i w Galicji oraz podał przykłady ich ucieczek.

Autor i recenzenci wspominali również o tych bohaterach książki, którzy pracowali w więzieniach, takich jak strażnik więzienia w Równem Stefan Czerpak czy prawosławny kapelan o. Mychajło Jakowlew, a po nadejściu władzy sowieckiej sami trafili do tych więzień. W 1940 r. Stepan Czerpak stał się ofiarą Zbrodni Katyńskiej. O. Mychajło Jakowlew również był więziony w Równem, a później został przewieziony do Astrachania, gdzie zmarł.

Oleh Razyhrajew opowiedział o dokumentach znalezionych w archiwach Ukrainy, Polski, Litwy i Białorusi, jak również o specyfice opracowania źródeł w białoruskich archiwach, do których jeździł na długo przed pełnoskalową rosyjską inwazją.

«Jeśli Andrij Kokotiucha (ukraiński pisarz – aut.) przeczyta tę książkę, napisze pięć powieści kryminalnych» – powiedział profesor Mykoła Kuczerepa podsumowując dyskusję.

Uczestnicy spotkania podkreślali «kolosalny materiał źródłowy», na podstawie którego została napisana książka i który nie był wcześniej publikowany, a także nowatorskie podejście do badań.

«Autor pozwala dokumentom mówić samym za siebie» – powiedział profesor Oleksandr Zajcew z Ukraińskiego Uniwersytetu Katolickiego, jeden z recenzentów książki, zwracając uwagę na bezstronne podejście Oleha Razyhrajewa do prezentacji materiału.

«Opisując różne rodzaje więzień w państwie polskim, autor posługuje się bardzo szerokimi danymi dotyczącymi ich liczby, liczby więźniów i koreluje to ze specyfiką polityki wewnętrznej Rzeczypospolitej. W szczególności udowadnia, że wzrost liczby więźniów był bezpośrednio związany z okresem kryzysu gospodarczego w Polsce, kiedy życie stało się trudniejsze, a także znajduje paralele z wydarzeniami życia politycznego II Rzeczypospolitej. Ciekawy jest opis tego, jak żyli więźniowie, jak pracowali, co jedli, jakie mieli problemy medyczne, jak walczyli z epidemiami» – podkreśliła profesor Rusłana Dawydiuk z Rówieńskiego Państwowego Uniwersytetu Humanistycznego, recenzentka monografii.

Natalia Denysiuk

Fot. Anatol Olich