W 1941 r. Jan Kaczmarek, który pracował jako nauczyciel w Dąbrowicy, a wcześniej także w Kołkach na Rówieńszczyźnie, został skazany przez NKWD na pięć lat obozu pracy.
Jan Kaczmarek urodził się w 1912 r. w Borbeck, centrum administracyjnym miasta Essen w Westfalii. W 1919 r. jego rodzina przeprowadziła się z Niemiec do Polski i do 1926 r. mieszkała we wsi Bukownica w województwie poznańskim. W 1926 r. Kaczmarkowie przenieśli się do Ostrzeszowa. Ojciec Jana, Stanisław s. Stefana, był listonoszem. Matka, Jadwiga c. Tomasza, zajmowała się domem, wychowywała czworo dzieci: Jana, Antoninę (ur. w 1914 r.), Józefa (ur. w 1924 r.) i Zofię (ur. w 1926 r.). Dwoje najmłodszych rodzeństwa w przededniu II wojny światowej mieszkało razem z rodzicami w Ostrzeszowie przy ulicy Przedmieście 18 (taką nazwę podano w aktach śledztwa).
W 1919 r. Jan Kaczmarek rozpoczął naukę w szkole powszechnej, którą ukończył w 1926 r. W tymże roku dostał się do gimnazjum nauczycielskiego, które ukończył w 1931 r. W 1932 r. młody nauczyciel otrzymał swoją pierwszą pracę. Zatrudnił się w szkole podstawowej w Radomsku. Działalność zawodową musiał przerwać w 1933 r., gdy został powołany do Wojska Polskiego. Żołnierz od razu został skierowany do szkoły podchorążych, działającej przy 27 Pułku Piechoty w Częstochowie. Po dziewięciu miesiącach Jan Kaczmarek awansował na podchorążego. W 27 Pułku Piechoty służył do 1934 r., po czym został zwolniony w stopniu plutonowego. W 1937 r. po przeszkoleniu Jan awansował na podporucznika.
Przez dwa lata po zwolnieniu z wojska Jan Kaczmarek był bezrobotny. W 1936 r. rozpoczął pracę jako nauczyciel w Dąbrowicy na Rówieńszczyźnie. Tutaj został także członkiem Związku Strzeleckiego. Jako nauczyciel historii i geografii był angażowany do wykładania tych przedmiotów także młodym strzelcom. W 1938 r. zapisał się jako ochotnik do drużyny straży pożarnej.
W Dąbrowicy Jan Kaczmarek mieszkał z żoną Wandą (c. Klemensa, ur. w 1912 r.). W 1939 r. urodziła się im córka Janina Teresa.
28 lipca 1939 r. Jana wezwano na ćwiczenia wojskowe do Sarn, skąd 14 sierpnia oficjalnie zmobilizowano do wojska. Od 1 września przebywał na froncie. Już 2 września jego jednostka wojskowa stoczyła pod wsią Świętochowo pierwszą bitwę, na skutek której została rozbita. 10 września Jan trafił do niewoli niemieckiej. Do 3 października więźniowie przebywali w Piasecznem, skąd wysłano ich do Prus Wschodnich.
Później, w czasie jednego z przesłuchań w sowieckim więzieniu, Jan Kaczmarek powiedział, że z niewoli został zwolniony 25 listopada 1939 r. Najpierw przybył do Warszawy, skąd 30 listopada wyruszył do rodziców mieszkających w Ostrzeszowie. Aby wrócić do żony Jan musiał otrzymać przepustkę potwierdzającą, że ona rzeczywiście mieszka na terenie ZSRR. W czasie przekraczania granicy niemiecko-radzieckiej został aresztowany przez radzieckich pograniczników. Jednak po kilku dniach, 18 grudnia, wypuszczono go na wolność. Dzień później Jan Kaczmarek był już w domu.
W styczniu 1940 r. zatrudnił się na stanowisku nauczyciela pierwszej klasy we wsi Kołki, gdzie później uczył także fizyki uczniów w 7 klasie. W lutym przeniesiono go do szkoły w Dąbrowicy, gdzie nauczał fizyki i śpiewu.
10 kwietnia 1940 r. Jan Kaczmarek trafił do więzienia. Właśnie wtedy zaczęły się masowe aresztowania polskich nauczycieli. Ich usługi nie były już potrzebne władzom radzieckim.
Z protokołu przesłuchania z 17 kwietnia 1940 r. dowiadujemy się, jakie dokładnie zarzuty stawiały nauczycielowi władze radzieckie: «Pytanie: Pan jest oskarżony o to, że jako oficer rezerwy byłego wojska polskiego na różne sposoby wzmacniał były polski ustrój burżuazyjno-ziemiański. Odpowiedź: Tak, przyznaję się do winy…».
Śledczych NKWD interesowało, czy rezerwiści posiadali własną broń. Jan opowiedział, że broni palnej rezerwistom nie wydawano, ale nie było również zakazane jej posiadanie. Pierwszy swój browning Kaczmarek kupił wtedy, kiedy został zmobilizowany na wojnę niemiecko-polską. Stracił tę broń, gdy trafił do niewoli niemieckiej.
Jan Kaczmarek jako oficer rezerwy w okresie międzywojennym w czasie świąt państwowych zakładał mundur wojskowy i brał udział w uroczystościach. Śledczy nie pominęli tego faktu. Znaleziono świadków, którzy jakoby słyszeli, że podczas uroczystości Jan w swoich przemówieniach wspominał o konieczności poszerzenia terenu Polski o ziemie ZSRR.
W aktach sprawy kryminalnej Jana Kaczmarka zauważyć można tradycyjne zarzuty, które często spotykaliśmy u innych nauczycieli. Oskarżano go o to, że jakoby bił dzieci ukraińskie tylko za to, że były Ukraińcami i rozmawiały po ukraińsku. Więzień jednak kategorycznie odrzucał te insynuacje.
Oskarżono go także o to, że od 1936 r. do wkroczenia Armii Czerwonej «…przynależał do kontrrewolucyjnej organizacji nacjonalistycznej Związek Strzelecki». Jan przyznał się do członkostwa w tej organizacji.
5 listopada 1940 r. sprawa karna Jana Kaczmarka trafiła do Kijowa, gdzie miał ją przejrzeć śledczy oddziału śledczego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD USRR podporucznik Puńka. Puńka podjął decyzję o wszczęciu wstępnego śledztwa. 10 kwietnia 1940 r. więźnia przeniesiono do stolicy USRR. W Kijowie na przesłuchaniach wszystko zaczęło się od początku, czyli od sprawdzenia życiorysu i oskarżenia o «przestępczą działalność antyradziecką».
Na mocy decyzji Kolegium Specjalnego NKWD ZSRR z dnia 12 maja 1941 r. Jan Kaczmarek jako «element społecznie niebezpieczny» został skazany na pięć lat obozu pracy. Karę odbywał w obozie «Siewwostłag». Dalsze losy rodziny Kaczmarka nie są nam znane.
Tetiana SAMSONIUK
P.S.: Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane przez Tetianę Samsoniuk według akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.
CZYTAJ TAKŻE:
OCALENI OD ZAPOMNIENIA: ANTONI WEBER
OCALENI OD ZAPOMNIENIA: JAN CIEĆKIEWICZ
OCALENI OD ZAPOMNIENIA: MARIAN GRZYBEK
OCALENI OD ZAPOMNIENIA: LEOKADIA KOCHMAŃSKA
OCALENI OD ZAPOMNIENIA: STANISŁAW BRODECKI
