Ocaleni od zapomnienia: Jan Kaczmarek
Artykuły

W 1941 r. Jan Kaczmarek, który pracował jako nauczyciel w Dąbrowicy, a wcześniej także w Kołkach na Rówieńszczyźnie, został skazany przez NKWD na pięć lat obozu pracy.

Jan Kaczmarek urodził się w 1912 r. w Borbeck, centrum administracyjnym miasta Essen w Westfalii. W 1919 r. jego rodzina przeprowadziła się z Niemiec do Polski i do 1926 r. mieszkała we wsi Bukownica w województwie poznańskim. W 1926 r. Kaczmarkowie przenieśli się do Ostrzeszowa. Ojciec Jana, Stanisław s. Stefana, był listonoszem. Matka, Jadwiga c. Tomasza, zajmowała się domem, wychowywała czworo dzieci: Jana, Antoninę (ur. w 1914 r.), Józefa (ur. w 1924 r.) i Zofię (ur. w 1926 r.). Dwoje najmłodszych rodzeństwa w przededniu II wojny światowej mieszkało razem z rodzicami w Ostrzeszowie przy ulicy Przedmieście 18 (taką nazwę podano w aktach śledztwa).

W 1919 r. Jan Kaczmarek rozpoczął naukę w szkole powszechnej, którą ukończył w 1926 r. W tymże roku dostał się do gimnazjum nauczycielskiego, które ukończył w 1931 r. W 1932 r. młody nauczyciel otrzymał swoją pierwszą pracę. Zatrudnił się w szkole podstawowej w Radomsku. Działalność zawodową musiał przerwać w 1933 r., gdy został powołany do Wojska Polskiego. Żołnierz od razu został skierowany do szkoły podchorążych, działającej przy 27 Pułku Piechoty w Częstochowie. Po dziewięciu miesiącach Jan Kaczmarek awansował na podchorążego. W 27 Pułku Piechoty służył do 1934 r., po czym został zwolniony w stopniu plutonowego. W 1937 r. po przeszkoleniu Jan awansował na podporucznika.

Przez dwa lata po zwolnieniu z wojska Jan Kaczmarek był bezrobotny. W 1936 r. rozpoczął pracę jako nauczyciel w Dąbrowicy na Rówieńszczyźnie. Tutaj został także członkiem Związku Strzeleckiego. Jako nauczyciel historii i geografii był angażowany do wykładania tych przedmiotów także młodym strzelcom. W 1938 r. zapisał się jako ochotnik do drużyny straży pożarnej.

W Dąbrowicy Jan Kaczmarek mieszkał z żoną Wandą (c. Klemensa, ur. w 1912 r.). W 1939 r. urodziła się im córka Janina Teresa.

28 lipca 1939 r. Jana wezwano na ćwiczenia wojskowe do Sarn, skąd 14 sierpnia oficjalnie zmobilizowano do wojska. Od 1 września przebywał na froncie. Już 2 września jego jednostka wojskowa stoczyła pod wsią Świętochowo pierwszą bitwę, na skutek której została rozbita. 10 września Jan trafił do niewoli niemieckiej. Do 3 października więźniowie przebywali w Piasecznem, skąd wysłano ich do Prus Wschodnich.

Później, w czasie jednego z przesłuchań w sowieckim więzieniu, Jan Kaczmarek powiedział, że z niewoli został zwolniony 25 listopada 1939 r. Najpierw przybył do Warszawy, skąd 30 listopada wyruszył do rodziców mieszkających w Ostrzeszowie. Aby wrócić do żony Jan musiał otrzymać przepustkę potwierdzającą, że ona rzeczywiście mieszka na terenie ZSRR. W czasie przekraczania granicy niemiecko-radzieckiej został aresztowany przez radzieckich pograniczników. Jednak po kilku dniach, 18 grudnia, wypuszczono go na wolność. Dzień później Jan Kaczmarek był już w domu.

Kaczmarek 2

W styczniu 1940 r. zatrudnił się na stanowisku nauczyciela pierwszej klasy we wsi Kołki, gdzie później uczył także fizyki uczniów w 7 klasie. W lutym przeniesiono go do szkoły w Dąbrowicy, gdzie nauczał fizyki i śpiewu.

10 kwietnia 1940 r. Jan Kaczmarek trafił do więzienia. Właśnie wtedy zaczęły się masowe aresztowania polskich nauczycieli. Ich usługi nie były już potrzebne władzom radzieckim.

Kaczmarek 3

Z protokołu przesłuchania z 17 kwietnia 1940 r. dowiadujemy się, jakie dokładnie zarzuty stawiały nauczycielowi władze radzieckie: «Pytanie: Pan jest oskarżony o to, że jako oficer rezerwy byłego wojska polskiego na różne sposoby wzmacniał były polski ustrój burżuazyjno-ziemiański. Odpowiedź: Tak, przyznaję się do winy…».

Śledczych NKWD interesowało, czy rezerwiści posiadali własną broń. Jan opowiedział, że broni palnej rezerwistom nie wydawano, ale nie było również zakazane jej posiadanie. Pierwszy swój browning Kaczmarek kupił wtedy, kiedy został zmobilizowany na wojnę niemiecko-polską. Stracił tę broń, gdy trafił do niewoli niemieckiej.

Jan Kaczmarek jako oficer rezerwy w okresie międzywojennym w czasie świąt państwowych zakładał mundur wojskowy i brał udział w uroczystościach. Śledczy nie pominęli tego faktu. Znaleziono świadków, którzy jakoby słyszeli, że podczas uroczystości Jan w swoich przemówieniach wspominał o konieczności poszerzenia terenu Polski o ziemie ZSRR.

W aktach sprawy kryminalnej Jana Kaczmarka zauważyć można tradycyjne zarzuty, które często spotykaliśmy u innych nauczycieli. Oskarżano go o to, że jakoby bił dzieci ukraińskie tylko za to, że były Ukraińcami i rozmawiały po ukraińsku. Więzień jednak kategorycznie odrzucał te insynuacje.

Oskarżono go także o to, że od 1936 r. do wkroczenia Armii Czerwonej «…przynależał do kontrrewolucyjnej organizacji nacjonalistycznej Związek Strzelecki». Jan przyznał się do członkostwa w tej organizacji.

Kaczmarek 1

5 listopada 1940 r. sprawa karna Jana Kaczmarka trafiła do Kijowa, gdzie miał ją przejrzeć śledczy oddziału śledczego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD USRR podporucznik Puńka. Puńka podjął decyzję o wszczęciu wstępnego śledztwa. 10 kwietnia 1940 r. więźnia przeniesiono do stolicy USRR. W Kijowie na przesłuchaniach wszystko zaczęło się od początku, czyli od sprawdzenia życiorysu i oskarżenia o «przestępczą działalność antyradziecką».

Na mocy decyzji Kolegium Specjalnego NKWD ZSRR z dnia 12 maja 1941 r. Jan Kaczmarek jako «element społecznie niebezpieczny» został skazany na pięć lat obozu pracy. Karę odbywał w obozie «Siewwostłag». Dalsze losy rodziny Kaczmarka nie są nam znane.

Tetiana SAMSONIUK

P.S.: Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane przez Tetianę Samsoniuk według akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.

CZYTAJ TAKŻE:

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: ANTONI WEBER

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: JAN CIEĆKIEWICZ

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: MARIAN GRZYBEK

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: LEOKADIA KOCHMAŃSKA

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: STANISŁAW BRODECKI

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: EDMUND WELZANDT

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: JAN BLAIKE 

Powiązane publikacje
Ocaleni od zapomnienia: Władysław Michalski
Artykuły
Akta śledztwa wszczętego w 1939 r. wobec Władysława Michalskiego, policjanta ze Zdołbicy na Rówieńszczyźnie, zawierają tylko kilka kartek. Tak wyglądała większość spraw karnych wobec funkcjonariuszy polskiej policji, których władze radzieckie aresztowały według poprzednio ułożonej listy natychmiast po wkroczeniu na tereny Polski.
06 października 2022
Ocaleni od zapomnienia: Józef Afent
Artykuły
Nasz kolejny szkic jest poświęcony Józefowi Afentowi, starszemu policjantowi ІІ komisariatu policji w Równem aresztowanemu przez władze radzieckie następnego dnia po ich wkroczeniu na tereny II Rzeczypospolitej.
21 września 2022
Ocaleni od zapomnienia: Jerzy Tołwiński
Artykuły
Jerzy Tołwiński z Równego był jednym z wielu polskich policjantów represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941. W 1940 r. został skazany na osiem lat poprawczych obozów pracy z powodu służby w «polsko-pańskiej» policji.
09 września 2022
Ocaleni od zapomnienia: Władysław Śliwiński
Artykuły
Jednym z bohaterów książki «Związek Walki Zbrojnej – 1 w Równem. 1939–1941» wydanej niedawno przez redakcję «Monitora Wołyńskiego» był Władysław Śliwiński. Na początku 1941 r. za konspiracyjną działalność antyradziecką został skazany na 10 lat pozbawienia wolności w poprawczych obozach pracy.
25 sierpnia 2022
Ocaleni od zapomnienia: Bolesław Chyl
Artykuły
Kolejny szkic w cyklu o polskich policjantach represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941 został poświęcony Bolesławowi Chylowi z Klewania. W listopadzie 1939 r. Trybunał Wojskowy 5 Armii Frontu Ukraińskiego skazał go na rozstrzelanie, ponieważ był policjantem i w czasach II Rzeczypospolitej «zatrzymywał komunistów».
19 lipca 2022
Antoni Maciejewski: ciąg dalszy historii
Artykuły
17 lipca 1944 r. w bitwie pod Ankoną we Włoszech zginął urodzony w Równem Antoni Maciejewski. Zanim zaciągnął się do Armii Andersa, był więźniem sowieckich łagrów, do których trafił za udział w polskiej konspiracji.
17 lipca 2022
Ocaleni od zapomnienia: Edmund Kastner
Artykuły
Kolejny szkic w cyklu o funkcjonariuszach polskiej Policji Państwowej represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941 jest poświęcony Edmundowi Kastnerowi – policjantowi z Klewania. Na początku 1940 r. razem z kolegami i konfidentami został oskarżony o «aktywną działalność przeciw ruchowi rewolucyjnemu» і «przygotowanie zbrojnego powstania», a następnie rozstrzelany.
04 lipca 2022
«Ci ludzie chodzili tymi samymi ulicami, co ja». Zaprezentowano książkę o polskim podziemiu w Równem
Artykuły
«Jest to książka o kwestii wyboru. Podobnie jak przed nami, Ukraińcami, obecnie stoi wybór zaangażować się w walkę o niepodległość czy szukać bezpiecznego miejsca, zostać wolontariuszem czy kolaborantem, tak Polacy w 1939 r. stali przed tym samym wyborem» – powiedziała Tetiana Samsoniuk, autorka publikacji «Związek Walki Zbrojnej – 1 w Równem. 1939–1941».
11 czerwca 2022
Ocaleni od zapomnienia: Władysław Jakuszewski
Artykuły
W okresie międzywojennym Władysław Jakuszewski pracował w policji w Równem, Kowlu, Dubnie i Zdołbunowie. Został aresztowany przez NKWD w listopadzie 1939 r., a w marcu 1941 r. za «aktywną działalność przeciw ruchowi rewolucyjnemu» został skazany na osiem lat poprawczych obozów pracy.
27 maja 2022