Eksperyment wołyński Henryka Józewskiego
Artykuły

Okres międzywojenny w II Rzeczypospolitej, poza aktywizacją radykalnych sił politycznych, charakteryzował się próbami nawiązania i rozwoju współpracy ukraińsko-polskiej.

Można tu wymienić nazwiska wielu osób, które dokładały starań w celu szerzenia idei zgodnego współżycia Ukraińców i Polaków w okresie II Rzeczypospolitej. Jeżeli mowa o Wołyniu, to ważne miejsce zajmuje tu wojewoda Henryk Józewski, którego działalność była ściśle związana z Ukrainą Naddnieprzańską.

Zwolennik idei Umowy Warszawskiej, w latach 1920–1921 wiceminister spraw wewnętrznych w rządzie Ukraińskiej Republiki Ludowej, członek rozszerzonego składu Ukraińskiego Komitetu Centralnego w Warszawie, Henryk Józewski uważany był za najlepszego znawcę problematyki ukraińskiej. Pisarka Maria Dąbrowska pisała o nim tak: «Przystojny, chłodny, szlachetny, ideowy i jednocześnie dobry gracz. Patrzę na niego jako na rzadki w Polsce fenomen, być może, poza Marszałkiem Piłsudskim, jedyny».

Pragmatyczna wizja kwestii ukraińskiej dała Henrykowi Józewskiemu możliwość do stworzenia koncepcji wielokierunkowego eksperymentu wołyńskiego, zapoczątkowanego 20 sierpnia 1928 r. w Łucku na zjeździe posłów i senatorów Bezpartyjnego Bloku Współpracy z Rządem. Eksperyment ten dotyczył szerokiego zakresu życia województwa. Po objęciu urzędu wojewody wołyńskiego, Henryk Józewski pisał: «W oczach niejednego z moich przyjaciół przeniesienie na Wołyń ze stanowiska Szefa Gabinetu Prezesa Rady Ministrów było degradacją. Nikt się nie domyślał, że waśnie w Łucku przyjdzie do mnie i będzie ze mną wielka przygoda mego życia. …Rozpocząłem bitwę o Wołyń, Polskę, Ukrainę, bitwę o samego siebie».

Teoretyczną oraz ideową podstawą eksperymentu wołyńskiego była koncepcja prometeizmu oraz Umowa Warszawska 1920 r. Program Józewskiego to próby zapoczątkowania porozumienia oraz współpracy polsko-ukraińskiej, wsparcie ukraińskich sił prorządowych, czyli byłych współpracowników Symona Petlury, którzy po klęsce rewolucji zamieszkali w województwie wołyńskim, a także aktywna walka z każdym, kto był przeciwnikiem polskiego państwa.

Podkreślając potrzebę rozwoju ukraińskiego życia kulturalnego, społecznego oraz politycznego, lojalności wobec państwa polskiego, Henryk Józewski nie uważał za istotną kwestię autonomii Wołynia, akcentując potrzebę integracji tego terenu z Polską. Według wojewody, skuteczną formą współpracy polsko-ukraińskiej byłoby utworzenie mieszanych pod względem narodowościowym organizacji społecznych, które miałyby działać we wszystkich sferach życia społeczno-politycznego.

Czyniąc starania mające na celu integrację polskiej administracji ze społecznością lokalną, Henryk Józewski mówił o konieczności rozwoju języka ukraińskiego i kultury, zobowiązywał urzędników państwowych i samorządowych do prowadzenia rozmów z lokalnymi mieszkańcami w języku ukraińskim. W tym celu, współpracownik wojewody Joachim Wołoszynowski wspólnie z Modestem Lewickim opracowali «Krótki kurs języka ukraińskiego» w dziesięciu lekcjach wraz z małym słowniczkiem.

CZYTAJ TAKŻE: WOŁYŃSKA MISJA HENRYKA JÓZEWSKIEGO

Jeśli chodzi o życie kulturalno-artystyczne na Wołyniu, to spośród inicjatyw wojewody możemy wyróżnić założenie w 1929 r. Muzeum Krajoznawczego w Łucku oraz Wołyńskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk. Przy wsparciu administracji województwa wołyńskiego, działał Ukraiński Teatr na Wołyniu, założony przez Mykołę Pewnego, w przeszłości aktora Kijowskiego Teatru Państwowego. Józewski starał się uregulować konflikty międzywyznaniowe na terenie województwa. Próbując ograniczyć wpływ Moskwy na prawosławnych mieszkańców Wołynia, rozumiejąc znaczenie Kościoła i religii dla polityki państwowej, wymagał derusyfikacji Kościoła Prawosławnego w Polsce, jednocześnie wspierając wymagania co do jego ukrainizacji.

W ciągu dziesięcioletniego okresu urzędowania Józewskiego, zwiększyła się liczba dzieci objętych szkolnictwem powszechnym oraz liczba szkół powszechnych. Ukraińskie szkolnictwo wojewoda traktował jednak z rezerwą: przewagę oddawał polskim szkołom z językiem ukraińskim jako przedmiotem obowiązkowym, natomiast liczba ukraińskich szkół powszechnych na Wołyniu pozostawała znikoma.

Wśród pozytywnych skutków eksperymentu wołyńskiego można wymienić polepszenie sytuacji gospodarczej w województwie, co miałoby doprowadzić do osłabienia konfliktów społecznych i międzynarodowościowych. Główną uwagę poświęcano m.in. przekształcaniu struktury gospodarki rolnej, pozyskiwaniu inwestycji państwowych, budowie dróg o twardej nawierzchni oraz kolei, opracowaniu wieloletnich planów rozwoju miast i miasteczek regionu. Jednocześnie wojewoda próbował odseparować Wołyń Zachodni od Galicji Wschodniej tzw. kordonem sokalskim – fragmentem granicy Austro-Węgier z Rosją sprzed I wojny światowej, który po zawarciu Traktatu Ryskiego odgraniczał województwo wołyńskie od lwowskiego i tarnopolskiego. Ciosem dla Ukraińców stało się m.in. zamknięcie oddziałów «Proswity» na Wołyniu, zamykanie oddziałów spółdzielni ukraińskich należących do Rewizyjnego Związku Ukraińskich Kooperatyw (RSUK) we Lwowie.

Istotnym czynnikiem polityki Henryka Jozewskiego była walka z komunizmem i nacjonalizmem. Natomiast tolerancja wobec Ukraińców miała gwarantować spokój na granicach Rzeczypospolitej, być przeciwwagą dla polityki «ukrainizacji» prowadzonej w USRR.

Wizja polityczna wojewody wołyńskiego miała wielu krytyków zarówno wśród Ukraińców, jak i Polaków, dlatego ten liberalny model nie miał szans na wdrożenie w życie w okresie międzywojennym. W kwietniu 1938 r. Henryka Józewskiego przeniesiono na stanowisko wojewody łódzkiego, a eksperyment wołyński zakończono.

Wojewoda wołyński Henryk Józewski próbował wdrożyć w życie liberalną ideę porozumienia polsko-ukraińskiego w celu integracji regionu z II Rzeczypospolitą. Marzył, by Polska stała się wspólnym domem dla przedstawicieli wszystkich narodowości.  

Informacja: Henryk Józewski (1892–1981) – działacz państwowy II Rzeczypospolitej, artysta malarz, historyk; wiceminister spraw wewnętrznych w rządzie URL (1920–1921), wojewoda wołyński (1928–1929, 1930–1938), wojewoda łódzki (1938–1939). 6 sierpnia mija 125 rocznica jego urodzin.

Rusłana DAWYDIUK,

doktor habilitowany nauk historycznych, docent,

profesor Katedry Historii Ukrainy

Rówieńskiego Państwowego Uniwersytetu Humanistycznego

CZYTAJ TAKŻE:

KRAJOZNAWCY ROZMAWIALI O DZIAŁALNOŚCI WOJEWODY JÓZEWSKIEGO

Powiązane publikacje
Janusz Korczak – lekarz, wychowawca i nauczyciel. Czego nauczył nas o dzieciach?
Artykuły
Jego najbardziej znana książka «Król Maciuś Pierwszy», opowiadająca o królewiczu kierującym państwem, została przetłumaczona na kilkanaście języków i jest czytana do dziś. W 80. rocznicę tragicznej śmierci Janusza Korczaka w obozie koncentracyjnym w Treblince przypominamy jego życie i koncepcje wychowawcze.
07 sierpnia 2022
150 lat temu konsekrowano kościół w Draganówce na Tarnopolszczyźnie
Wydarzenia
W Draganówce w obwodzie tarnopolskim odbyły się uroczystości z okazji 150. rocznicy konsekracji kościoła pw. Matki Bożej Śnieżnej.
07 sierpnia 2022
Lipcowa tołoka na cmentarzu w Zbarażu
Wydarzenia
Pod koniec lipca na katolickiej części cmentarza miejskiego w Zbarażu odbyła się kolejna tołoka. Mieszkańcy miasta porządkowali cmentarz także przed Wielkanocą.
05 sierpnia 2022
W Lubieszowie walczono z roślinnością na cmentarzu katolickim
Wydarzenia
Młode akacje, które ciągle zarastają stary cmentarz katolicki w Lubieszowie, opryskano herbicydami.
05 sierpnia 2022
Trwa nabór wniosków o dofinansowanie działań w ramach projektu «Dla Niepodległości – kontynuacja»
Konkursy
Fundacja Wolność i Demokracja w ramach projektu «Dla Niepodległości – kontynuacja» ogłasza nabór wniosków na dofinansowanie uroczystości zorganizowanych przez organizacje polskie w kraju zamieszkania.
04 sierpnia 2022
Trwa nabór do projektu «Biznesowe ABC dla uchodźców z Ukrainy»
Wydarzenia
Jesteś z Ukrainy? Interesuje Cię założenie własnego biznesu w Polsce lecz przerażają Cię formalności? Chcesz się spotkać z aktywnymi i przedsiębiorczymi ludźmi? Zapisz się na Letnią Szkołę Przedsiębiorczości «Biznesowe ABC dla uchodźców z Ukrainy».
03 sierpnia 2022
Tarnopolscy Polacy porządkowali Cmentarz Mikuliniecki
Wydarzenia
Członkowie Polskiego Centrum Kultury i Edukacji im. prof. Mieczysława Krąpca uczcili pamięć Polaków spoczywających na Cmentarzu Mikulinieckim w Tarnopolu.
02 sierpnia 2022
Zapomnieć o wojnie choćby na chwilę: w Zamłyniu odbył się obóz dla dzieci «Gorące Serca»
Wydarzenia
Drugi turnus obozu w Centrum Integracyjnym «Zamłynie» nazwany «Gorące Serca» zgromadził dzieci z Łucka, Lubomla i Nowogrodu Wołyńskiego, a także z obwodów donieckiego, kijowskiego, chersońskiego i charkowskiego.
02 sierpnia 2022
Dlaczego ważne jest opowiadanie o Powstaniu Warszawskim?
Artykuły
«W czasie Powstania Warszawskiego złu przeciwstawiali się Polacy. Dziś robią to Ukraińcy» – pisze Jan Ołdakowski, dyrektor Muzeum Powstania Warszawskiego.
01 sierpnia 2022