W tym roku mija 140. rocznica urodzin Sergiusza Tymoszenki – wybitnego ukraińskiego architekta i działacza politycznego. Znaczną część życia artysta mieszkał i pracował w Łucku.
Mimo że spuścizna jednego z najbardziej znanych na świecie ukraińskich architektów liczy ponad 400 budynków, zespołów architektonicznych i małych form, o Sergiuszu Tymoszence niewiele wiedzą w jego Ojczyźnie. W czasach radzieckich postać Tymoszenki, ze względu na jego postawę społeczną oraz działalność polityczną, wymazano z pamięci, dopiero w niezależnej Ukrainie nazwisko architekta i jego dzieła są przywracane zbiorowej świadomości.
Sergiusz Tymoszenko urodził się 5 lutego 1881 r. we wsi Bazyliwka (obecnie obwód sumski) w ukraińsko-polskiej rodzinie. Ojciec, Prokip Tymoszenko, dawniej chłop pańszczyźniany, samodzielnie zdobył wykształcenie, dzięki swojej pracowitości dorobił się sporego majątku w rolnictwie, wynajmując posiadłości ziemskie. Matka, Józefina, pochodziła z polskiej rodziny Sarnawskich. Małżeństwo miało trzech synów i córkę. Dzięki rodzicom dzieci zdobyły bardzo dobre wykształcenie. Bracia zostali wybitnymi specjalistami i uczonymi. Starszy brat, Stepan, był członkiem kilku akademii nauk, wybitnym naukowcem w zakresie mechaniki teoretycznej i wytrzymałości materiałów, młodszy – Wołodymyr – ekonomistą, profesorem sześciu uniwersytetów. Sergiusz natomiast wsławił się w dziedzinie architektury.
Sergiusz Tymoszenko. Public domain
Po ukończeniu gimnazjum realnego w Romnach Tymoszenko był studentem Instytutu Inżynierów Cywilnych w Petersburgu. Pierwszą swoją pracę młody fachowiec otrzymał właśnie na Wołyniu – w latach 1906–1908 był kierownikiem robót na budowie węzła kolejowego stacji Kowel oraz inżynierem w miejscowym ziemstwie powiatowym. Następnie pracował jako inżynier na Kolei Południowo-Zachodniej w Kijowie oraz na Kolei Północnodonieckiej w Charkowie. Poza liniami kolejowymi i ich infrastrukturą, projektował domy wielopiętrowe, wille i stacje kolejowe. Miał własne biuro specjalizujące się w projektowaniu obiektów przemysłowych, cywilnych oraz sanitarno-uzdrowiskowych na Krymie oraz Kaukazie. Do 1917 r. pracował także w Kijowie, Charkowie i Łubniach. Był jednym z twórców ukraińskiego stylu narodowego w architekturze, brał udział w wystawach, otrzymał kilkanaście nagród w różnych konkursach.
Jeszcze w latach studenckich Sergiusz Tymoszenko aktywnie angażował się w działalność ukraińskich organizacji kulturowych i politycznych w Imperium Rosyjskim. Niejednokrotnie uczestniczył w demonstracjach, podczas których dwa razy został ranny. W 1905 r. o mało nie stracił oka i ze względu na stan zdrowia został zwolniony z obowiązku służby wojskowej. Oczywiście Tymoszenko nie pozostał obok ukraińskich zmagań niepodległościowych. Po Rewolucji Lutowej w Rosji był jednym z tych, którzy zabrali się za budowę młodego państwa ukraińskiego. W 1917 r. został wybrany na członka Ukraińskiej Centralnej Rady z Charkowa, w 1918 r. mianowano go komisarzem guberni charkowskiej. W 1919 r. Tymoszenko musiał opuścić zajęty przez bolszewików Charków. Wkrótce czekiści skonfiskowali archiwum jego biura projektowego, zawierające m.in. rezultaty 12-letniej pracy architekta. Do dziś nie zostało odnalezione.
W latach 1919–1921 był ministrem w kilku rządach Ukraińskiej Republiki Ludowej, uczestniczył w negocjacjach między URL i Kubaniem na temat wspólnej walki z bolszewikami. Jako ochotnik przeszedł szlak bojowy Armii URL w II pochodzie zimowym, został odznaczony Krzyżem Symona Petlury.
Po porażce Ukrainy w 1921 r. Tymoszenko wyemigrował do Polski. Pracował najpierw w biurze architektonicznym Jana Lewińskiego, następnie w biurze Polskiego Towarzystwa Budowlanego. Projektował obiekty cywilne, publiczne, prywatne oraz sakralne, m.in. klasztor studytów w Zarwanicy, cerkwie na przedmieściach Lwowa (na Zniesieniu, Kleparowie i w Lewandówce), w Mrażnicy koło Borysławia czy w Bronnikach niedaleko Równego.
W 1923 r., prawdopodobnie za namową brata, przeniósł się do Czech. Tu był nauczycielem akademickim, profesorem Ukraińskiej Akademii Gospodarczej w Poděbradach, wykładał też architekturę w Ukraińskim Studium Sztuk Plastycznych w Pradze.
W 1930 r. Sergiusz Tymoszenko na własną prośbę otrzymał polskie obywatelstwo i przeniósł się do Łucka, gdzie wkrótce został kierownikiem Wydziału Architektonicznego w Okręgowym Urzędzie Ziemskim, a w 1934 r. – referendarzem Wydziału Budownictwa w Wołyńskim Urzędzie Wojewódzkim.
Łucki okres w twórczości Tymoszenki był bardzo owocny. W mieście zaprojektował ponad 40 budynków cywilnych, według jego projektu została odnowiona Cerkiew Podwyższenia Krzyża Pańskiego. W Łucku do dziś zachowało się ok. 20 budynków zaprojektowanych przez Tymoszenkę. Autorstwo części z nich zostało ustalone dopiero niedawno, nie można więc wykluczać, że na mieszkańców Łucka czekają wkrótce kolejne odkrycia. Polskie Ministerstwo Rolnictwa zalecało stosowanie projektów chutorów oraz magazynów warzywnych opracowanych przez Tymoszenkę na terenie całego kraju. Poza tym wspomnieć należy także projekty dla Krzemieńca, Równego i innych wołyńskich miast.
Budynek w Łucku przy ulicy Jaroszczuka, który zaprojektował i w którym Sergiusz Tymoszenko mieszkał w latach 1934–1939. Zdjęcie autora
Budynki w Łucku zaprojektowane przez Tymoszenkę. Wygląd współczesny. Zdjęcia autora
Trudno przecenić osiągnięcia architekta również w zakresie budownictwa sakralnego, ponieważ większość prawosławnych cerkwi na Wołyniu to tak zwane murawjowki wzniesione według typowych projektów, podobne do siebie jak bliźnięta. Natomiast świątynie wybudowane zgodnie z projektami Tymoszenki, który wypracował własny styl oparty o tradycyjną architekturę ukraińską, cieszą oko і wzbogacają paletę zabytków sakralnych.
W obwodzie wołyńskim są to m.in.: cerkiew Świętego Michała (1928–1929) w Biliczach w rejonie iwanickim, cerkiew Świętego Jana Chrzciciela (1934 r.) w Pryłuckiem w rejonie łuckim, cerkwie Narodzenia Najświętszej Maryi Panny (1937 r.) w Borowiczach і Pokrowska, czyli pw. Opieki Matki Bożej (1934 r.), w Harajmówce w rejonie maniewickim. W obwodzie rówieńskim to: cerkiew Zaśnięcia Matki Bożej (1939 r.) w Oparypsach w rejonie radziwiłłowskim, cerkiew Narodzenia NMP (1936 r.) w Karpiłówsce w rejonie rokicieńskim, cerkwie Narodzenia NMP (1937 r.) w Jasienieniczach i Pokrowska (1923–1928) w Bronnikach w rejonie rówieńskim.
Cerkiew Świętego Jana Chrzciciela we wsi Pryłuckie. Autor zdjęcia Nataliya Shestakova, CC BY-SA 4.0
Cerkiew Pokrowska w Bronnikach. Autor zdjęcia O. Smolińska, CC BY-SA 4.0
Ta lista zaprzecza teoriom o niesłychanych uciskach ukraińskiej prawosławnej ludności na Wołyniu, gdyż wymienione są tu tylko obiekty zaprojektowane przez jednego architekta.
W 1935 r. Sergiusz Tymoszenko został wybrany posłem na Sejm RP w okręgu nr 56, który łączył powiat łucki i horochowski, a w 1938 r. został senatorem. Tymoszenko zawsze był ukraińskim patriotą i dbał o interesy ukraińskiego narodu, a jednocześnie szczerze kochał Polskę i uważał ją za swoją drugą Ojczyznę. Niestety większość jego wspólnych z wojewodą wołyńskim Henrykiem Józewskim pomysłów (przyjaźnili się jeszcze z czasów kijowskich, kiedy Józewski był pomocnikiem ministra spraw wewnętrznych w rządzie URL, a Tymoszenko – ministrem komunikacji) nigdy nie została zrealizowana.
II wojna światowa zmusiła Tymoszenkę do opuszczenia Ukrainy na zawsze. Po kilku latach tułaczki po Europie Sergiuszowi udało się, m.in. dzięki polskiemu obywatelstwu, uniknąć aresztowania przez służby radzieckie i dotrzeć do USA, gdzie już przenieśli się jego bracia. Architekt zamieszkał w mieście Palo Alto w Kalifornii, gdzie zmarł na zawał serca 6 lipca 1950 r. W ostatnich latach życia, mimo ciężkiej choroby, Tymoszenko nie przestawał pracować i zaprojektował kilka ukraińskich cerkwi w Argentynie, Kanadzie, USA i Paragwaju.
Katedra Świętej Trójcy w Saskatoon (Kanada). Źródło: facebook.com/Holy Trinity Orthodox Cathedral
Katedra Świętej Trójcy w Vancouver (Kanada), ostatni projekt Tymoszenki. Autor zdjęcia Akatnick, CC BY-SA 3.0
Syn Sergiusza, Oleksandr, odziedziczył po ojcu talent architekta. Budował znane wszystkim drapacze chmur w Nowym Jorku, był także głównym architektem metra w Waszyngtonie.
Na Wołyniu Sergiusz Tymoszenko został upamiętniony m.in. poprzez odsłonięcie tablicy pamiątkowej na jednym łuckich budynków zaprojektowanych przez niego czy w powieści Iwana Korsaka «Борозна у чужому полі» («Bruzda w cudzym polu»). Jednak ulica, na której mieszkał, do dziś nosi imię działacza komunistycznego Juchyma Jaroszczuka.
Tablica pamiątkowa na budynku w Łucku przy ulicy Jaroszczuka, który zaprojektował i w którym Sergiusz Tymoszenko mieszkał w latach 1934–1939. Zdjęcie autora
Anatol OLICH
CZYTAJ TAKŻE:
