Opracowując dokumenty radzieckich organów ścigania przechowywane w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego w osobną grupę wyodrębniłam sprawy karne dotyczące polskich osadników wojskowych, których uważano za wrogów sowietów jeszcze zanim ustanowiono na tych terenach władzę radziecką.
Od pierwszych dni radzieckiej okupacji Wołynia operacyjno-czekistowskie grupy NKWD czyniły wszystko, żeby mieć pełną kontrolę nad osadnikami. Najbardziej aktywni z nich trafiali do więzień. Aresztowano wówczas także Józefa Smoleńskiego, wójta gminy Dubno.
Józef Smoleński urodził się 16 marca 1890 r. we wsi Chrostowo Wielkie (w drugiej połowie ХІХ wieku leżało w gminie Chojnowo w guberni płockiej, obecnie – w gminie Czernice Borowe w województwie mazowieckim) w rodzinie utrzymującej się z rolnictwa. Ojciec Józefa, Antoni, posiadał 16 hektarów roli, konie, krowy, własny dom i narzędzia gospodarskie. W aktach śledztwa nie ma informacji o matce oraz pozostałych członkach rodziny. Józef uczył się najpierw w domu, a następnie w II Gimnazjum w Warszawie oraz w szkole technicznej.
Po ukończeniu nauki chłopiec powrócił do rodziców. W 1911 r. został powołany do wojska. Służył w 193 Pułku Piechoty armii carskiej, który stacjonował w mieście Wiatka. W trakcie śledztwa Józef powiedział, że dosłużył się wówczas stopnia chorążego.
Smoleński uczestniczył w I wojnie światowej. W 1915 r. na terenie Austro-Węgier trafił do niewoli niemieckiej, był jeńcem do drugiej połowy 1918 r. W aktach śledztwa podano, że w tym okresie, przebywając na terenie Czechosłowacji, zdobył wykształcenie rolnicze.
W drugiej połowie 1919 r. Józef Smoleński zaciągnął się do Wojska Polskiego, wkrótce trafił na wojnę polsko-bolszewicką. Najpierw służył w stopniu podporucznika w ochronie Twierdzy Modlin, następnie był komendantem obozu dla internowanych, uchodźców oraz jeńców wojennych w Białymstoku. Za udział w wojnie został odznaczony medalem.
Opuściwszy wojsko w 1924 r. jako osadnik wojskowy otrzymał 40 hektarów roli w Bortnicy w powiecie dubieńskim na Wołyniu. Smoleński był dobrym gospodarzem. Świadczyć o tym mogą chociażby zapisane w aktach śledztwa dane o tym, że posiadał własny dom, 19 krów, siedem koni, młocarnię z silnikiem, żniwiarkę, siewnik 17-rzędowy oraz inne maszyny rolnicze. W jego gospodarstwie było trzech stałych pracowników oraz do dziesięciu sezonowych.
W Bortnicy Józef Smoleński mieszkał ze swoją żoną Ireną (c. Stanisława, ur. w 1894 r.; Smoleński podczas przesłuchiwań podawał imię żony jako Irena albo Janina Helena, ich córka w swoich wspomnieniach podaje imię Irena) oraz trojgiem dzieci: synem Antonim (ur. w 1921 r.) oraz córkami Aldoną Józefą (ur. w 1924 r.) i Agnieszką Janą Barbarą (ur. w 1938 r.).
W 1924 r. Smoleński wstąpił do Związku Oficerów Rezerwy, a w 1934 r. został członkiem Związku Strzeleckiego. W latach 1927–1934 kilkakrotnie był wybierany na stanowisko zastępcy wójta gminy Dubno. W 1934 r. został wójtem. Pełniąc swoje obowiązki Józef Smoleński miał kontakty z policją oraz z przedstawicielami Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych, co później wywołało zainteresowanie ze strony NKWD.
Wiosną 1939 r., kiedy na międzynarodowej arenie politycznej czuć już było wojnę, w Dubnie odbył się zjazd wójtów powiatu dubieńskiego. Po spotkaniu do Smoleńskiego podszedł sekretarz Urzędu Miejskiego w Dubnie Augustyn Jankowski. Wiedząc, że Józef wcześniej służył w wojsku, poprosił o udział w prewencyjnych działaniach dowództwa wojskowego, m.in. o stworzenie 3- lub 5-osobowych grup z zaufanych Polaków ze swojej gminy, których w przypadku wojny można by było angażować jako kurierów albo wywiadowców.
Smoleński zgodził się i wkrótce stworzył taką grupę. W jej skład weszli Józef Zalewski, Julian Pawlak oraz Tadeusz Piwko. Co prawda przedstawiciel Generalnego Inspektoratu Sił Zbrojnych Franciszek Skupień nie zaakceptował tych osób tłumacząc, że nie spełniały wymogów stawianych przez inspektorat. Od maja 1939 r. Józef kontaktował się bezpośrednio ze Skupniem, ponieważ Augustyn Jankowski opuścił Dubno. Przypuszczamy, że to właśnie w maju Smoleński oficjalnie został współpracownikiem Generalnego Inspektoratu. Podczas przesłuchania powiedział, że został wówczas rzetelnie sprawdzony, m.in. także pod kątem, czy pod wpływem alkoholu nie zaczyna być gadatliwy.
Józef Smoleński działał pod pseudonimem Zagroba. W sierpniu 1939 r. polecono mu znalezienie w gminie Jarosławicze człowieka, który założyłby trójkę z zaufanych Polaków. Zawerbował wówczas wójta tej gminy Iwanickiego.
Pod koniec sierpnia Franciszek Skupień przeniósł się z Równego do Dubna i regularnie dawał polecenia Józefowi Smoleńskiemu, który miał m.in. znaleźć miejsce do zrzutów poczty lotniczej, przechowywania amunicji oraz radiostacji na wypadek wojny z ZSRR. Radiostację planował zainstalować na dubieńskim cmentarzu. Potrzeba wykonania tych zadań wkrótce zniknęła, gdyż we wrześniu 1939 r. Franciszek Skupień opuścił Dubno.
15 października 1939 r. Józef Smoleński został aresztowany i osadzony w więzieniu w Dubnie. W trakcie śledztwa zarzucano mu popełnienie szeregu przestępstw przeciwko władzy radzieckiej przewidzianych w art. 54–13 KK USRR (aktywna działalność przeciwko ruchowi rewolucyjnemu za czasów carskich oraz podczas wojny domowej). W czasie przesłuchań śledczy ciągle zadawał pytania dotyczące lat 1919–1920. Nawet w akcie oskarżenia szczególną uwagę poświęcił działalności Smoleńskiego w tym okresie.
10 lutego 1941 r. Kolegium Specjalne NKWD ZSRR oskarżyło Józefa Smoleńskiego o «aktywną walkę z ruchem rewolucyjnym» i skazało go na osiem lat pozbawienia wolności w łagrach. Karę odbywał w obozie «Workutłag»
Poszukując informacji o bohaterze tego tekstu natrafiliśmy na wspomnienia jego córki Aldony. Opowiada w nich, że rano 15 października 1939 r. do ich domu przyszło czterech Ukraińców. Uprzedzili ojca, że Rosjanie mają zamiar aresztować go oraz zaproponowali, by uciekał razem z nimi. Smoleński podziękował im, ale powiedział, że nie będzie się ukrywał. Motywował to faktem, że sowieci katowali, a następnie zamordowali rodziny jego przyjaciół, którzy ukryli się przed nimi. «Kiedy wkrótce do naszego domu przyszli żołnierze NKWD, czekał na nich» – napisała Aldona Zakrzewska z domu Smoleńska.
9 lutego 1940 r. do Smoleńskich, jak wspomina Aldona Zakrzewska, przyszło 15 sowieckich żołnierzy. Matki w domu nie było. Pojechała do Dubna, by dowiedzieć się czegoś o ojcu. Po rewizji kazali dzieciom, by nie opuszczały domu. Powrócili rano następnego dnia. Dali dzieciom 25 minut, żeby się spakowały i zawieźli je na stację kolejową. Następnej nocy Irenie Smoleńskiej udało się znaleźć wagon, do którego załadowano jej córki i syna, i dołączyć do nich. Smoleńskich wywieziono do Kotłasu w obwodzie archangielskim, skąd przerzucono do wsi Ust-Zaruba nad rzeką Jorga, dopływem Dwiny. Pracowali tu przy wyrębie lasu. Po podpisaniu Układu Sikorski-Majski rodzina opuściła Ust-Zarubę i pokonując kolejne trudności dostała się na południe ZSRR, gdzie tworzyła się Armia Andersa, z którą opuściła Związek Radziecki. Pod koniec wojny oraz po jej zakończeniu Irena Smoleńska z córkami mieszkały w Libanie, a w 1947 r. przeniosły się do Wielkiej Brytanii, gdzie wkrótce dołączyli do nich Józef Smoleński oraz najstarszy z dzieci – Antoni, którzy służyli w Armii Andersa.
Według postanowienia Prokuratury Obwodu Rówieńskiego z 9 czerwca 1989 r. Józef Smoleński został zrehabilitowany.
Tetiana SAMSONIUK
P. S.: Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane przez Tetianę Samsoniuk na podstawie akt radzieckich organów ścigania przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.
CZYTAJ TAKŻE:
OCALENI OD ZAPOMNIENIA: AUGUST ZAWÓŁ
OCALENI OD ZAPOMNIENIA: LUDWIK KAMIŃSKI
OCALENI OD ZAPOMNIENIA: ABRAM SZTYLERMAN
OCALENI OD ZAPOMNIENIA: JÓZEF KAIK
OCALENI OD ZAPOMNIENIA: MARIAN EDMUND KINASZ
OCALENI OD ZAPOMNIENIA: ROMAN BAKINOWSKI
