«W czasie istnienia państwa polskiego systematycznie prowadził agitację skierowaną przeciw ZSRR i partii komunistycznej» – to według postanowienia Mędzyrzeckiego Oddziału Rejonowego NKWD powód do aresztowania Abrama Sztylermana, nauczyciela szkoły nr 1 w Międzyrzeczu Koreckim.

Abram Sztylerman urodził się 20 kwietnia 1900 r. w Nowogrodzie Wołyńskim na Żytomierszczyźnie. Rodzice Abrama: Idel (s. Arona, ur. w 1870 r.) i Chaja (c. Icka, ur. w 1874 r.) prowadzili sklep z tkaninami. Abram miał młodszą siostrę Ejdę (ur. w 1898 r., według innych dokumentów miała na imię Berta).

W aktach śledztwa, które zostało wszczęte przez NKWD wobec Sztylermana w 1940 r., zachował się wpis, że miał średnie wykształcenie. W grudniu 1921 r. powołany do Wojska Polskiego. Służył do stycznia 1923 r. Do rezerwy przeszedł w stopniu plutonowego. Od kwietnia do sierpnia 1923 r. Abram uczestniczył w szkoleniach wojskowych. Kolejne ćwiczenia odbył w 1925 r., później już nie był na nie wzywany.

Do Międzyrzecza Korzeckiego (obecnie Wełyki Meżyriczi) Sztylerman przyjechał w 1934 r. (według innych dokumentów – w 1935 r.) z Korca, a do Korca, jak dowiadujemy się z zeznań mieszkańca miasta Jeruchyma Sukenyka, przybył w 1918 r. Wiadomo, że w 1940 r., kiedy Abram został aresztowany, jego rodzice mieszkali w Międzyrzeczu. W aktach śledztwa brak informacji o tym, kiedy tam się przenieśli. W latach 1923–1924 Sztylermanowie prowadzili w miasteczku dwa sklepy z tkaninami.

Po zamknięciu sklepów Abram udzielał korepetycji (w aktach śledztwa brak informacji, z jakich przedmiotów). W latach 1929–1930 był prezesem i zarządzał miejscowym bankiem. Jednak po kilku latach ta instytucja zbankrutowała, a wkrótce ujawniono nadużycia, których dopuszczało się jej kierownictwo. Ponadto Abram nielegalnie świadczył usługi prawnicze, czyli, jak czytamy w aktach sprawy, zajmował się «sporządzaniem podań».

W Międzyrzeczu Sztylerman oficjalnie założył biuro prawne (biuro podań), gdzie do ustanowienia władzy radzieckiej prowadził prywatną praktykę.

Wiadomo, że od 1936 r. Sztylerman był członkiem Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej. W 1938 r. dołączył do Ligi Morskiej i Kolonialnej, w latach 1936–1937 przynależał do Związku Strzeleckiego, a od 1937 r. – do Towarzystwa Popierania Budowy Publicznych Szkół Powszechnych. W 1938 r. ludność żydowska Międzyrzecza założyła komitet związany ze zbiórką funduszy na rzecz obrony państwa polskiego. Ta inicjatywa prawdopodobnie została spowodowana ogólnopolskim ruchem poparcia założonego w 1936 r. Funduszu Obrony Narodowej, który gromadził finanse dla wzmocnienia zdolności obronnych kraju, albo chęcią przeciwdziałania antysemityzmowi szerzącemu się w Europie. Na czele lokalnego komitetu stał Abram Sztylerman. W tym samym roku przemawiał na wiecu porównując dobrobyt obywateli Polski i ZSRR i skupiając się na biedzie panującej w Związku Radzieckim.

Po ustanowieniu władzy radzieckiej były prawnik musiał zmienić zawód. Wkrótce podjął pracę nauczyciela w Szkole nr 1 w Międzyrzeczu.

9 kwietnia 1940 r. Abram Sztylerman został aresztowany przez Międzyrzecki Oddział Rejonowy NKWD. Podczas przeszukania skonfiskowano mu 12 zdjęć, maszynę do pisania z polską czcionką, taśmy do niej, polski kodeks (w sporządzonej liście nie sprecyzowano, o jaki kodeks chodzi) oraz «Tezy na temat obowiązków obywatela». Z wymienionych rzeczy funkcjonariusze NKWD zostawili sobie tylko maszynę do pisania. 10 kwietnia 1940 r. siostrze więźnia przekazano skonfiskowane zdjęcia, a książki zniszczono.

Na pierwszym przesłuchaniu enkawudzistów interesowało jedno ze zdjęć. Utrwalono na nim Sztylermana w otoczeniu funkcjonariuszy posterunku policji w Międzyrzeczu podczas jakiejś uroczystości. Na podstawie tej fotografii śledczy oskarżyli więźnia o współpracę z polską policją. Znaleziono również świadka, który zeznał, że widział niejednokrotnie, jak Abram regularnie o tej samej porze przychodził na posterunek.

Sztylerman twierdził, że korzystał z biblioteki działającej na posterunku. Również przypomniał, że w 1939 r. w Międzyrzeczu miał miejsce akt wandalizmu dokonany przez kursantów polskiej szkoły oficerskiej, którzy zerwali napisy na sklepach i innych zakładach żydowskich. Poszkodowani złożyli skargę do policji. Wówczas Abrama wezwano na posterunek do złożenia zeznań. Oprócz tego 18 stycznia 1938 r. odbyło się posiedzenie sądu w sprawie świadczenia przez Sztylermana usług prawniczych dla miejscowych mieszkańców i przygotowywania podań w ich imieniu. Decyzją sądu został wówczas uniewinniony.

Nykanor Łomakin zeznający w sprawie Sztylermana opowiedział, że w 1934 r. był świadkiem rozmowy odbywającej się na posterunku policji w Międzyrzeczu. W jej trakcie Abram mówił, że okazał dużo pomocy polskiej policji i nadal będzie ją wspierał, w związku z czym prosi o zezwolenie na otwarcie biura prawnego w Międzyrzeczu. Niektórzy świadkowie na przesłuchaniach mówili, że w II Rzeczypospolitej trudno było uzyskać pozwolenie na świadczenie usług prawniczych, dlatego wiedząc o procesie sądowym wszczętym wobec Sztylermana byli zdziwieni, że on miał takie zezwolenie. Właśnie ten fakt stał się podstawą podejrzeń o współpracę Sztylermana z polską policją.

We wniosku oskarżającym z 17 lipca 1940 r. napisano, że Sztylerman od 1938 r. występował «na polskich obchodach nacjonalistycznych», rzucał obelgi na Związek Radziecki i od 1934 r. był informatorem policji.

Decyzją Kolegium Specjalnego NKWD ZSRR z dnia 18 października 1940 r. Abram Sztylerman jako «element społecznie niebezpieczny» został skazany na osiem lat łagrów. Karę odbywał w obozie «Uchtiżemłag».

Według postanowienia Prokuratury Obwodu Rówieńskiego z dnia 31 lipca 1989 r. wobec Abrama Sztylermana zastosowano art. І Ustawy Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z dnia 16 stycznia 1989 r. «O dodatkowych przedsięwzięciach dotyczących odnowienia sprawiedliwości wobec ofiar represji, mających miejsce w okresie lat 30–40 – na początku lat 50».

Dalsze losy bohatera tego tekstu nie są nam znane.

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane przez Tetianę Samsoniuk na podstawie akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.

CZYTAJ TAKŻE:

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: JÓZEF KAIK

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: MARIAN EDMUND KINASZ

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: ROMAN BAKINOWSKI

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: JAN NOWAK

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: BOLESŁAW KUCZYŃSKI

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: JAN KACZMAREK

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: ANTONI WEBER

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: JAN CIEĆKIEWICZ