W czasie I wojny światowej na Wołyniu, mimo okupacji niemieckiej i austro-węgierskiej, nie zaprzestano drukowania kartek pocztowych. A nawet przeciwnie: ich geografia znacznie się poszerzyła. Proponujemy Państwa uwadze trzecią, ostatnią, część tekstu o historii pocztówek.

W składzie wojsk, które okupowały Wołyń, działały wówczas specjalne oddziały wydawnicze. Pracowali w nich zawodowi artyści i fotografowie. Kartki z widokami miasta drukowali wówczas w Łucku Giersz Lieberman, Szmul (Samuel) Gorochowski, Bekker; z widokami Kowla – wydawnictwo «Gebruder Hochland» (Königsberg) і Frederic Riegel (Norymberga), wydawnictwo «Dr Trenkler і Co» (Lipsk), Ol. Pfeiffer (Berlin), Karl Harbauer (Wiedeń), Abram Izaak Ostrowski (Warszawa).

Przyjazd króla saskiego na Wołyń. Wydawnictwo Karla Harbauera, 1916 r.

Wołyńscy uciekinierzy na dworcu w Kowlu. Wydawnictwo Karla Harbauera, 1916 r.

Lokalni wydawcy również produkowali coraz więcej kartek pocztowych. M.in. І. Gottlieb, D. Isod, Szymon Askenazy wydali serię widoków Kowla. Krajobrazy Włodzimierza Wołyńskiego ukazały się na pocztówkach wydawnictwa «Lev&Stern», a także w anonimowych i wojskowych zakładach. W różnych miastach w Niemczech i Austro-Węgrzech drukowano wówczas kartki z widokami wsi i małych miasteczek Wołynia, m.in. Lubieszowa, Horochowa, Iwanicz, Kamienia Koszyrskiego, Turzyska, Uściługa, Mizowa, Maciejowa (obecnie Łuków w rejonie turzyskim), Hołobów, Powórska, Lubiażu, Świdników, Krymnego, Lubitowa, Łokacz, Beresteczka, Maniewicz i in.

Kowel. Rynek. Wydawnictwo «Pomoc Szkolna», lata 1930

Kowel. Ulica Kolejowa. Zdjęcie Gellera. Wydawnictwo «Ruch», lata 1930

Włodzimierz Wołyński. Szpital wojskowy w cerkwi garnizonowej. 1916 r.

Włodzimierz Wołyński. Cerkiew św. Bazylego, lata 1930

Klasztor Kapucynów w Lubieszowie, lata 1930

W 1916 r. Komisariat Ukraińskich Strzelców Siczowych we Włodzimierzu Wołyńskim własnym kosztem wydał kilka serii kartek pocztowych, a dochód z ich sprzedaży przekazał na rozwój ukraińskich szkół na Wołyniu. Dalszy los tych kartek był tragiczny: w radzieckiej Ukrainie ich posiadaczy wrzucano do więzienia, a same kartki niszczono. Niektóre z tych pocztówek obecnie znajdują się w prywatnych zbiorach filokartystów. Na szczególną uwagę zasługują pocztówki: «Uroczyste otwarcie ukraińskiej szkoły we Włodzimierzu Wołyńskim», «Pierwszy dzień nauki ukraińskich dzieci we wsi Świniuchy na Wołyniu» (w książce «Ukraińscy Strzelcy Siczowi, 1914–1920» zamieszczono informację, że lekcję pod gołym niebem, której zdjęcie ukazało się na kartce, prowadzi nauczycielka Sawina Sidorowicz), «Ukraińska szkoła założona przez USS we wsi Mikulicze», «Czotowy USS M. Sajewicz prowadzi Poleszuków ze wsi Ostrówek przez kładkę do Włodzimierza Wołyńskiego».

Działalność kulturalno-edukacyjną na Wołyniu prowadził wówczas galicyjski pisarz, dziennikarz, pedagog, podchorąży i współzałożyciel Kwatery Prasowej Ukraińskich Strzelców Siczowych Mykoła Uhryn-Bezhrisznyj (1883–1960). Zrobił on ponad 100 zdjęć typów ludzi z Wołynia i widoków Włodzimierza Wołyńskiego, Zimnego, Niskienicz, Maciejowa, Lubomla i Uściługa. Właśnie na podstawie zdjęć Uhryna-Bezhrisznego dowództwo Legionu Ukraińskich Strzelców Siczowych wydało serię kartek na temat działalności na Wołyniu USS walczących w wojsku austro-węgierskim. Pocztówki zostały wydrukowane w 1917 r. w Wiedniu.

Wołyń zainspirował jeszcze jednego przedstawiciela Galicji – malarza i grafika Osypa Kuryłasa, który na początku wojny był malarzem Kółka Artystycznego USS. W oparciu o jego prace dowództwo USS wydało w lwowskim wydawnictwie «Czerwona kalina» dwie serie kartek pocztowych «Ukraińscy Strzelcy Siczowi (typy ludzkie na rycinach i obrazach)», przedstawiające sceny humorystyczne, opublikowane wcześniej w czasopiśmie «Czerwona Kalina». Wśród nich jest rysunek podchorążego Ostapa Wachnianina, który był bliskim przyjacielem czotowego Mykoły Sajewicza. Właśnie Wachnianin i Sajewicz założyli pierwsze szkoły ukraińskie w okręgu Włodzimierz Wołyński.

W 1917 r. we Lwowie została wydana seria zawierająca dziesięć kartek «Ukraińskie typy ludzkie i krajobrazy na Wołyniu». W 1924 r. Hryhorij Hanulak, galicyjski dziennikarz, właściciel wydawnictwa «Rusałka», kontynuował tę serię. Należy podkreślić, że wołyńskie pocztówki Hanulaka cechuje wysoka jakość i interesująca treść.

Kamień Koszyrski. Kolaż z czterech motywów, lata 1930

Cerkwie w Horochowie, Branach, Bużanach, Cegowie i Rzyszczowie. Wydawnictwo Hryhorija Hanulaka, seria ІІ «Wołyń», ok. 1915 r.

W okresie I wojny światowej chyba największą liczbę kartek z wołyńskimi widokami wydał Austriak Karl Harbauer. Ukazały się na nich zdjęcia czeskiego fotografa F. Marika. Z numeracji pocztówek możemy wywnioskować, że było ich nie mniej niż 800. W 1917 r. Harbauer wydrukował jeszcze dwie serie kolorowych kartek pocztowych o Wołyniu, m.in. z widokami Kowla i Włodzimierza Wołyńskiego, cerkwi, miejscowej kaplicy itp. Pocztówki zostały wydane w Wiedniu i Lipsku według akwareli niemieckiego malarza Emila Weissa.

Łuck. Zamek. Wydawnictwo księgarni Szmula Gorochowskiego, lata 1915–1917

W 1917 r. wydawnictwo Towarzystwa Kolorowej Fotografii w Stuttgarcie wydało serię (nie mniej niż 10 pocztówek) «Krajobrazy Wołynia» według rysunków niemieckiego malarza Juliusa von Kaan-Albesta, na których autor przedstawił przyrodę Wołynia, wiejskie chaty, wiatraki i kościoły. Warto wspomnieć także o wspaniałej grafice Juliusa Richtera i akwarelach austriackiego malarza J. Lemmana, którzy utrwalili w swoich pracach Łuck z czasów I wojny światowej.

Po zawarciu w 1921 r. Traktatu Ryskiego Wołyń stał się częścią Polski. Jakość druku pocztówek w świecie w okresie międzywojennym nieco się pogorszyła, ale wzrosła liczba zakładów fotograficznych, zwiększyła się też konkurencja, popularność zdobyły kartki wykonane przez fotografów-przedsiębiorców, prezentujące krajobrazy. Z sześciu zakładów fotograficznych Lubomla, trzy – І. Kreina, S. Leidera i А. Bluschteina – drukowały właśnie takie kartki. W Rożyszczach takie kartki wydawał H. Schuster, w Porycku (obecnie Pawliwka) – І. Kandel, w Beresteczku – Handelsmann. W Kowlu największym wydawcą kart pocztowych z widokami miasta był Z. Geller. W Łucku zaś wówczas ukazały się serie pocztówek właścicieli księgarń Mosze Schneidera, М. Spokojnego, Aleksandra Komarnickiego, Bolesława Olszewskiego, we Włodzimierzu Wołyńskim – D. Morgensterna, U. Migdała і P. Kołtuna, Waleriana Szurowskiego, Wacława Olszewskiego i W. Lickindorfa. Kowelskie krajobrazy ukazywały się na widokówkach wykonanych według zdjęć Zofii Chomętowskiej, Jana Wołyńskiego, K. Buraka i in.

Łuck. Ul. Brudna, lata 1916–1917

Łuck. Ul. Tadeusza Kościuszki (obecnie Kowelska). Budynek Kronsztejna, Bank Handlowy w Warszawie Oddział w Łucku. Wydawnictwo księgarni Aleksandra Komarnickiego. Sepia, ok. 1930 r.

Łuck. Ul. Jagiellońska (obecnie Łesi Ukrainki). Wydawnictwo drukarni Mosze Schneidera, lata 1937–1938. Po prawej na pierwszym planie Ukraiński Bank Kooperacyjny, który znajdował się przy Jagiellońskiej 93

W połowie lat 30. XX w. Wołyńskie Towarzystwo Krajoznawcze wydało w Wilnie liczną serię pocztówek z widokami Wołynia według zdjęć polskiego fotografa Jana Bułhaka. Ukazała się w tej serii jedyna zachowana międzywojenna pocztówka z widokiem jeziora Świtaź oraz zdjęcie dworu w Perewałach w powiecie włodzimierskim. Towarzystwo wydrukowało ponad 20 kartek z widokami wołyńskich zabytków, m.in. zdjęcia kościołów w Horochowie i Krzemieńcu, zamków w Łucku, Ołyce, Ostrogu, Dubnie, Wiśniowcu, Korcu itp.

Wołyń. Rycina Juliusza Kossaka do poematu Wincentego Pola «Pieśń o ziemi naszej», ok. 1910 r.

Wiktor LITEWCZUK

CZYTAJ TAKŻE:

«SERCE SERCU WIADOMOŚĆ PRZEKAZUJE»: Z HISTORII KARTEK POCZTOWYCH

«SERCE SERCU WIADOMOŚĆ PRZEKAZUJE»: Z HISTORII KARTEK POCZTOWYCH. CZĘŚĆ 2