Kaplica Chrystusa Frasobliwego w Łucku na akwareli hrabiny Anny Potockiej
Artykuły

Wiktor Litewczuk przedstawia naszym Czytelnikom kolejny rarytas ze swojej kolekcji. Jest to XIX-wieczna akwarela, namalowana przez hrabinę Annę Potocką według szkicu Ludwika Fuhrmanna. Widzimy na niej kaplicę Chrystusa Frasobliwego w Łucku.

Akwarela pt. «Vue de Luck anciennement Capitale du palatinat de Volhynie» (pol. «Widok na Łuck, byłą stolicę województwa wołyńskiego na Wołyniu», w polskich źródłach spotkamy też nazwę «Widok Zamku w Łucku na Wołyniu») powstała w wyniku podróży Edwarda Raczyńskiego do Konstantynopola i Troady w 1814 r. Na pierwszym planie widzimy nieistniejącą już kaplicę Chrystusa Frasobliwego, w głębi – zamek w Łucku.

Obraz został namalowany według szkicu Ludwika Fuhrmanna przez hrabinę Annę Mariannę Ewę Apolonię z Tyszkiewiczów Potocką (1779–1867). Była to polska malarka i pamiętnikarka rysująca przeważnie widoki miejskie, projekty architektoniczne oraz pejzaże i ilustracje książkowe. Prywatnie była córką bratanicy króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.

akwarela oryginal

Akwarela Anny Potockiej pt. «Vue de Luck anciennement Capitale du palatinat de Volhynie»

Rycinę na podstawie akwareli Anny Potockiej wykonał J.J. Wagner w Lipsku w 1819 r. Została ona zamieszczona w «Dzienniku podróży do Turcji odbytej w roku 1814», który ujrzał świat w 1821 r.

Widok kaplicy ukazał się także na drzeworycie opublikowanym na pierwszej stronie tygodnika «Przyjaciel Ludu» w nr. 26 z 31 grudnia 1836 r. Pismo to wydawano w Lesznie w latach 1834–1849 przy wsparciu finansowym Edwarda Raczyńskiego.

akwarela Raczynski drzeworyt

Drzeworyt z widokiem kaplicy w Łucku opublikowany w tygodniku «Przyjaciel Ludu» w 1836 r.

Edward Raczyński (1786–1845) – działacz społeczny, pisarz, kolekcjoner, fundator Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu. Na wyprawę swojego życia wyruszył 17 lipca 1814 r. Postawił przed sobą cel stworzenia ilustrowanego dziennika z podróży, urozmaiconego licznymi ekskursami historycznymi. Część ilustracyjną przygotował śląski artysta Ludwik Fuhrmann (1783–1829).

Do Azji płynęli z Odessy, do której jechali przez kresy I Rzeczypospolitej, zamierzając także udokumentować ich świetność. Po drodze odwiedzili włości i rezydencje magnackie na Ukrainie: Humań wraz z parkiem Zofiówką Potockich oraz Krzewin Jabłonowskich, a także opuszczone zamki w Łucku i Ostrogu. Ludwik Fuhrmann, mimo że miał bardzo mało czasu, w każdym miejscu robił po kilka szkiców. Później stały się one podstawą do sporządzenia dojrzałych od strony artystycznej prac, które sztycharze przełożyli na ryciny w książce.

«Ostatecznie w publikacji Raczyńskiego znalazło się blisko 90 miedziorytów, nie wiemy jednak, jaką część szkiców wykorzystano, a z których w trakcie prac redakcyjnych zrezygnowano» – czytamy w «Wielkopolskim Słowniku Biograficznym». Z Ukrainy opublikowano 5 sztychów: Widok Zamku w Łucku na Wołyniu, Rozwaliny zamku w Ostrogu, Widok Krzewina, Kaskada w Sofiówce oraz Świątynia Kanopa w Sofiówce.

Szkice Fuhrmanna dopracowywało wielu artystów. Sporządzając ostateczną wersję, jak podaje słownik, czasami wzbogacali je o sztafaż figuralny, modny w europejskiej ikonografii od czasów renesansu (sztafaż – postacie ludzi i zwierząt lub przedmioty uzupełniające obraz, którego głównym tematem jest krajobraz albo wnętrza – przyp. red.). Rytownicy z kolei nie zawsze przenosili jeden do jednego otrzymane prace: «Nanosili pewne zmiany i uproszczenia, zawężając perspektywę, upraszczając sztafaż, czy rezygnując z pewnych efektów artystycznych, jak np. podmuch wiatru poruszający roślinnością i kostiumami, które widać na oryginałach». Tę część prac zlecano artystom, do których inicjator przedsięwzięcia miał pełne zaufanie.

Akwarelę z widokiem zamku w Ostrogu (obecnie obwód rówieński) namalował prof. Zygmunt Vogel z Warszawy i to jego praca została w formie grafiki umieszczona w «Dzienniku podróży do Turcji odbytej w roku 1814». W 1824 r., czyli już po polskim wydaniu «Dziennika», ale przed niemieckim z 1825 r., swoją akwarelę z widokiem Ostroga wykonał francuski malarz François Alexandre Pernot.

akwarela Ostrog Pernot

Akwarela Françoisa Pernota z widokiem Ostroga

Widok na pałac Jabłonowskich w Krzewinie (obecnie obwód chmielnicki) oraz na świątynię Kanopa w Zofiówce (dziś Humań w obwodzie czerkaskim) rysował niemiecki malarz Christian Gottlob Hammer w Dreźnie.

akwarela Kryvyn

Akwarela Christiana Hammera z widokiem na pałac Jabłonowskich w Krzewinie

Natomiast wodospad w parku w tejże Zofiówce rysował francuski malarz i rytownik Ignace Duvivier w Wiedniu.

akwarela uman

Akwarela Ignacego Duviviera z widokiem wodospadu w Zofiówce w Humaniu

Uwieńczeniem podróży Edwarda Raczyńskiego i Ludwika Fuhrmanna był wspomniany wyżej «Dziennik podróży do Turcji odbytej w roku 1814». Były to początki działalności wydawniczej Edwarda Raczyńskiego, która rozwinęła się intensywnie od chwili, gdy w 1827 został członkiem warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.

Ludwik Fuhrmann od tego czasu związał się na stałe z rodziną Raczyńskich, dzięki nim uzupełnił studia malarskie w Rzymie. Pod koniec życia uzyskał poparcie namiestnika Wielkiego Księstwa Poznańskiego Antoniego Radziwiłła. Udzielał w jego domu lekcji rysunków i malarstwa.

Wiktor LITEWCZUK
Opracowano na podstawie «Wielkopolskiego Słownika Biograficznego»

CZYTAJ TAKŻE:

ŁUCK, OSTRÓG, TREMBOWLA I INNE MIASTA W TWÓRCZOŚCI LEONARDA CHODŹKI

LITOGRAFIE NAPOLEONA ORDY NA POCZTÓWKACH

«WOŁYŃ NA MAPACH XVI–XX WIEKU»: W ŁUCKU OTWORZONO WYSTAWĘ EKSPONATÓW ZE ZBIORÓW WIKTORA LITEWCZUKA

Powiązane publikacje
Wakacje na Dolnym Śląsku
Wydarzenia
Na zaproszenie Fundacji Wolność i Demokracja 20 uczniów sobotnio-niedzielnej szkoły przy Towarzystwie Kultury Polskiej Ziemi Zdołbunowskiej wzięło udział w obozie letnim «Ekspedycja Polska – wakacyjne wyjazdy letnie».
17 sierpnia 2022
«MedMobility Poland» – wsparcie dla medyków z Ukrainy
Wydarzenia
Jesteś medykiem z Ukrainy, przebywasz obecnie w Polsce i chcesz pracować w polskiej służbie zdrowia?
16 sierpnia 2022
Maniewicze uczciły swoich duszpasterzy
Wydarzenia
13 sierpnia w kościele Zesłania Ducha Świętego w Maniewiczach uczczono pamięć kapłanów, którzy tu służyli. Poinformował o tym administrator parafii ks. Roman Własiuk.
15 sierpnia 2022
Poznaję Ojczyznę przodków
Wydarzenia
Opowiem Wam o mojej wspaniałej wycieczce «Poznaję Ojczyznę przodków», która odbyła się w dniach 26 lipca – 3 sierpnia.
12 sierpnia 2022
Specjalny program stypendialny dla studentów i naukowców z Ukrainy
Konkursy
Narodowe Centrum Nauki ogłasza specjalny program stypendialny skierowany do studentów i naukowców z Ukrainy, którzy w wyniku agresji Rosji na Ukrainę schronili lub schronią się w Polsce.
11 sierpnia 2022
Operacja Polska w historii mojej rodziny. Część 1
Artykuły
Tragiczna data 11 lipca 1943 r. została wyryta na zawsze w historycznej pamięci Polaków na Wołyniu. Natomiast dla Polaków, którzy na mocy pokoju ryskiego pozostali na terenie sowieckiej Ukrainy, m. in. także dla mojej rodziny, takim czarnym dniem stał się 11 sierpnia 1937 r. – dzień podpisania rozkazu nr 00485.
11 sierpnia 2022
Harcerze i płastuni wspólnie przy grobach żołnierzy Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej
Wydarzenia
Harcerze Chorągwi Łódzkiej ZHP wspólnie z harcerzami z Hufca «Wołyń» oraz płastunami z Równego i Winnnicy podczas lipcowego obozu porządkowali groby żołnierzy Armii Ukraińskiej Republiki Ludowej w Kaliszu, Szczypiornie oraz Warszawie.
10 sierpnia 2022
«Gaude Polonia»: rozpoczął się nabór wniosków na rok 2023
Konkursy
Trwa nabór wniosków do Programu Stypendialnego Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego RP «Gaude Polonia» na rok 2023.
09 sierpnia 2022
Weź udział w szkoleniu «Podstawy wystąpień publicznych»
Wydarzenia
Fundacja Wolność i Demokracja zaprasza przedstawicieli organizacji polskich i polonijnych do udziału w szkoleniach on-line «Podstawy wystąpień publicznych».
09 sierpnia 2022