Wiktor Litewczuk przedstawia naszym Czytelnikom kolejny rarytas ze swojej kolekcji. Jest to XIX-wieczna akwarela, namalowana przez hrabinę Annę Potocką według szkicu Ludwika Fuhrmanna. Widzimy na niej kaplicę Chrystusa Frasobliwego w Łucku.
Akwarela pt. «Vue de Luck anciennement Capitale du palatinat de Volhynie» (pol. «Widok na Łuck, byłą stolicę województwa wołyńskiego na Wołyniu», w polskich źródłach spotkamy też nazwę «Widok Zamku w Łucku na Wołyniu») powstała w wyniku podróży Edwarda Raczyńskiego do Konstantynopola i Troady w 1814 r. Na pierwszym planie widzimy nieistniejącą już kaplicę Chrystusa Frasobliwego, w głębi – zamek w Łucku.
Obraz został namalowany według szkicu Ludwika Fuhrmanna przez hrabinę Annę Mariannę Ewę Apolonię z Tyszkiewiczów Potocką (1779–1867). Była to polska malarka i pamiętnikarka rysująca przeważnie widoki miejskie, projekty architektoniczne oraz pejzaże i ilustracje książkowe. Prywatnie była córką bratanicy króla Stanisława Augusta Poniatowskiego.
Akwarela Anny Potockiej pt. «Vue de Luck anciennement Capitale du palatinat de Volhynie»
Rycinę na podstawie akwareli Anny Potockiej wykonał J.J. Wagner w Lipsku w 1819 r. Została ona zamieszczona w «Dzienniku podróży do Turcji odbytej w roku 1814», który ujrzał świat w 1821 r.
Widok kaplicy ukazał się także na drzeworycie opublikowanym na pierwszej stronie tygodnika «Przyjaciel Ludu» w nr. 26 z 31 grudnia 1836 r. Pismo to wydawano w Lesznie w latach 1834–1849 przy wsparciu finansowym Edwarda Raczyńskiego.
Drzeworyt z widokiem kaplicy w Łucku opublikowany w tygodniku «Przyjaciel Ludu» w 1836 r.
Edward Raczyński (1786–1845) – działacz społeczny, pisarz, kolekcjoner, fundator Biblioteki Raczyńskich w Poznaniu. Na wyprawę swojego życia wyruszył 17 lipca 1814 r. Postawił przed sobą cel stworzenia ilustrowanego dziennika z podróży, urozmaiconego licznymi ekskursami historycznymi. Część ilustracyjną przygotował śląski artysta Ludwik Fuhrmann (1783–1829).
Do Azji płynęli z Odessy, do której jechali przez kresy I Rzeczypospolitej, zamierzając także udokumentować ich świetność. Po drodze odwiedzili włości i rezydencje magnackie na Ukrainie: Humań wraz z parkiem Zofiówką Potockich oraz Krzewin Jabłonowskich, a także opuszczone zamki w Łucku i Ostrogu. Ludwik Fuhrmann, mimo że miał bardzo mało czasu, w każdym miejscu robił po kilka szkiców. Później stały się one podstawą do sporządzenia dojrzałych od strony artystycznej prac, które sztycharze przełożyli na ryciny w książce.
«Ostatecznie w publikacji Raczyńskiego znalazło się blisko 90 miedziorytów, nie wiemy jednak, jaką część szkiców wykorzystano, a z których w trakcie prac redakcyjnych zrezygnowano» – czytamy w «Wielkopolskim Słowniku Biograficznym». Z Ukrainy opublikowano 5 sztychów: Widok Zamku w Łucku na Wołyniu, Rozwaliny zamku w Ostrogu, Widok Krzewina, Kaskada w Sofiówce oraz Świątynia Kanopa w Sofiówce.
Szkice Fuhrmanna dopracowywało wielu artystów. Sporządzając ostateczną wersję, jak podaje słownik, czasami wzbogacali je o sztafaż figuralny, modny w europejskiej ikonografii od czasów renesansu (sztafaż – postacie ludzi i zwierząt lub przedmioty uzupełniające obraz, którego głównym tematem jest krajobraz albo wnętrza – przyp. red.). Rytownicy z kolei nie zawsze przenosili jeden do jednego otrzymane prace: «Nanosili pewne zmiany i uproszczenia, zawężając perspektywę, upraszczając sztafaż, czy rezygnując z pewnych efektów artystycznych, jak np. podmuch wiatru poruszający roślinnością i kostiumami, które widać na oryginałach». Tę część prac zlecano artystom, do których inicjator przedsięwzięcia miał pełne zaufanie.
Akwarelę z widokiem zamku w Ostrogu (obecnie obwód rówieński) namalował prof. Zygmunt Vogel z Warszawy i to jego praca została w formie grafiki umieszczona w «Dzienniku podróży do Turcji odbytej w roku 1814». W 1824 r., czyli już po polskim wydaniu «Dziennika», ale przed niemieckim z 1825 r., swoją akwarelę z widokiem Ostroga wykonał francuski malarz François Alexandre Pernot.
Akwarela Françoisa Pernota z widokiem Ostroga
Widok na pałac Jabłonowskich w Krzewinie (obecnie obwód chmielnicki) oraz na świątynię Kanopa w Zofiówce (dziś Humań w obwodzie czerkaskim) rysował niemiecki malarz Christian Gottlob Hammer w Dreźnie.
Akwarela Christiana Hammera z widokiem na pałac Jabłonowskich w Krzewinie
Natomiast wodospad w parku w tejże Zofiówce rysował francuski malarz i rytownik Ignace Duvivier w Wiedniu.
Akwarela Ignacego Duviviera z widokiem wodospadu w Zofiówce w Humaniu
Uwieńczeniem podróży Edwarda Raczyńskiego i Ludwika Fuhrmanna był wspomniany wyżej «Dziennik podróży do Turcji odbytej w roku 1814». Były to początki działalności wydawniczej Edwarda Raczyńskiego, która rozwinęła się intensywnie od chwili, gdy w 1827 został członkiem warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk.
Ludwik Fuhrmann od tego czasu związał się na stałe z rodziną Raczyńskich, dzięki nim uzupełnił studia malarskie w Rzymie. Pod koniec życia uzyskał poparcie namiestnika Wielkiego Księstwa Poznańskiego Antoniego Radziwiłła. Udzielał w jego domu lekcji rysunków i malarstwa.
Wiktor LITEWCZUK
Opracowano na podstawie «Wielkopolskiego Słownika Biograficznego»
CZYTAJ TAKŻE:
ŁUCK, OSTRÓG, TREMBOWLA I INNE MIASTA W TWÓRCZOŚCI LEONARDA CHODŹKI
LITOGRAFIE NAPOLEONA ORDY NA POCZTÓWKACH
«WOŁYŃ NA MAPACH XVI–XX WIEKU»: W ŁUCKU OTWORZONO WYSTAWĘ EKSPONATÓW ZE ZBIORÓW WIKTORA LITEWCZUKA
