Herb Wołynia na monetach króla Polski i wielkiego księcia litewskiego Zygmunta II Augusta
Artykuły

Herb Wołynia znany jest od czasów średniowiecznych, kiedy pojawił się na książęcych pieczęciach i w dokumentach (listach, kronikach, rękopisach) oraz, oczywiście, w źródłach numizmatycznych.

Przez wieki jego wygląd się zmieniał, jednak podstawa – biały krzyż na tarczy z czerwonym polem – ciągle pozostaje taka sama.

Krzyż wołyński po raz pierwszy zaistniał na monetach w drugiej połowie XIV w. na wybitych w Łucku denarach ostatniego niezależnego władcy księstwa halicko-wołyńskiego, księcia Lubarta Dymitra Giedyminowicza. Chociaż dyskusje na temat datowania tych monet i tego, kto je wybijał, Lubart Giedyminowicz czy jego syn Fedor Lubartowicz, toczą się dotychczas, można mieć pewność, że jest to pierwszy, chociaż nieco prymitywny wizerunek herbu Wołynia na monetach. Następnie obraz krzyża wołyńskiego na monetach spotykamy dopiero za 200 lat, za rządów króla polskiego, wielkiego księcia litewskiego Zygmunta II Augusta.

Zygmunt II August był ostatnim władcą z dynastii Jagiellonów, synem króla Polski Zygmunta I Starego i księżniczki Mediolanu Bony Sforzy. Za jego rządów, w 1569 r., zawarto Unię Lubelską, w wyniku której Królestwo Polskie i Wielkie Księstwo Litewskie zjednoczyły się w jedno państwo federalne – Rzeczpospolitą, a ziemie ruskie będące wcześniej pod rządami Litwy – Wołyń, Podlasie, Podole i Ziemie Kijowskie – przyłączono do Korony.

Jeszcze w 1556 r. matka króla Bona Sforza pożyczyła hiszpańskiemu królowi Filipowi II ponad 400 tys. złotych dukatów. W następnym roku królowa Bona zmarła. Zygmuntowi Augustowi udało się odzyskać dług od Hiszpanii wypłacony dużymi srebrnymi monetami – dukatonami i półdukatonami, na których w mennicy w Wilnie wybijano kontramarki z monogramem króla i datą 1564 r. Monety te wypuszczono w obieg na 30 tygodni ze zwiększoną stawką 60 polskich groszy. Jednak część tych monet została wysłana do mennicy w Tykocinie w celu stopienia i produkcji guldentalarów. Guldentalary (półkopki) wybijano, aby łatwiej było odkupić od mieszkańców hiszpańskie dukatony i półdukatony. To właśnie na nich w 1564 r. po raz pierwszy i jedyny w czasach państwa polskiego spotykamy wizerunek herbu Wołynia na srebrnych monetach.

Nazwa «półkopek» pochodzi z litewskiego systemu monetarnego. Wówczas na Litwie główną jednostką pieniężną były grosze. 60 groszy składało się na kopę. Połowa kopy wynosiła 30 litewskich groszy według polskiej stopy. Wybijanie tej monety było spowodowane tzw. wojną liwońską toczoną z Moskwą, czyli produkowano ją na potrzeby wojenne. Oczywiście trwało to krótko i miało na celu zaoszczędzenie środków na wojnę poprzez różnicę w wadze półkopka o ustalonej z góry wartości 30 groszy, która była zaznaczona na awersie, pod królewskim monogramem, rzymskimi cyframi o wartości nominalnej XXX i wadze trzydzieści litewskich groszy. Nominalnie półkopek ważył 20,46 grama, a 30 groszy 23,16 grama czystego srebra. Tak więc na każdej takiej monecie, przy wymianie lub płatności, skarb państwa zarabiał po 3,5 grosza, czyli 13,2 %.

W tym samym 1564 r. wybijanie półkopków wstrzymano. Sama moneta jest niezwykłym przykładem sztuki numizmatycznej, wyraziście reprezentuje także epokę renesansu. Na awersie pod królewską koroną przedstawiono monogram Zygmunta II Augusta – SA, pod którym podano datę bicia – 1564, a pod nią – nominał XXX (30 groszy). Na rewersie półkopka pod mitrą Wielkiego Księcia Litewskiego po raz pierwszy zamiast Pogoni, herbu Litwy, przedstawiono tarczę podzieloną na sześć części, pośrodku widnieje Wąż Sforzów – herb matki króla Bony Sforzy, na górze – Orzeł polski i litewska Pogoń, a na dole herb Kijowszczyzny – Archanioł Michał, herb Żmudzi – Niedźwiedź, a także Krzyż Wołynia.

polkopek argentum

Półkopek

Jeśli ukazanie się na półkopku herbów Polski, Litwy, Sforzów i Żmudzi jako terytorium autonomicznego na północy Litwy nie budzi pytań, to nie wiadomo dlaczego widnieją na nim herby Wołynia i Kijowszczyzny. Litewscy badacze uważają, że Polacy od dawna planowali przyłączenie do Korony Wołynia, Podola, Kijowszczyzny i Podlasia i ciągle poruszali tę kwestię. Litwini więc, żeby zadeklarować integralność swojego państwa i jedność tych ziem z Wielkim Księstwem Litewskim, przedstawiali na swoich monetach herby Wołynia i Kijowszczyzny jako bardzo ważnych dla nich terenów.

Ale półkopek z 1564 r. nie był jedyną monetą Wielkiego Księstwa Litewskiego, na której widniał herb ziemi wołyńskiej. Za rządów Zygmunta II Augusta w mennicy wileńskiej w latach 1547–1571 wybijano także złote monety – dukaty. Jeszcze za życia swego ojca Zygmunta I, 6 października 1547 r., w Sejmie w Brześciu Zygmunt August otrzymał władzę w Wielkim Księstwie Litewskim pod zwierzchnictwem Zygmunta I. Na swoje potrzeby otrzymywał 18 tys. kop litewskich groszy rocznie.

W 1547 r. w Wilnie otwarto specjalną mennicę do wybijania złotych monet. Ani Polska, ani Litwa nie wydobywały własnego złota i, według badacza polskiej numizmatyki Jarosława Dutkowskiego, otwarcie mennicy zbiegło się w czasie z otrzymaniem posagu od Habsburgów. Król ożenił się w 1543 r. z Elżbietą Habsburg, córką Ferdynanda I, cesarza Świętego Cesarstwa Rzymskiego, a w 1547 r. imperatorskie złoto miało zostać dostarczone do Polski, gdyż właśnie wówczas rozpoczęto wybijanie dukatów.

Ciekawe jest, że na dukatach z lat 1545–1548 Zygmunta Augusta przedstawiano jako króla Polski i Wielkiego Księcia Litewskiego. Zygmunt August oczywiście miał takie prawo, ale dziwne było, że na monecie nie było tytułu Zygmunta I jako seniora (zmarł w 1548 r.). Prawdopodobnie Zygmunt August otrzymał pełną władzę na Litwie i jako król tytularny używał obu tytułów za zgodą ojca. W każdym razie nie było żadnych dokumentów ani rozkazów dla mennicy, które wyjaśniałyby, dlaczego za rządów Zygmunta I na wszystkich litewskich monetach z lat 1545–1548 wybijano jedynie tytuł królewski Zygmunta Augusta. Również wszystkie złote dukaty do końca jego rządów były wybijane z tą samą tytulaturą: SIGIS [MVNDVS] AVG [VSTVS] REX POLO [NIAE] M [AGNI] D [VCAT] LITV [ANIE] – Zygmunt August, król polski, wielki książę litewski.

polkopek 1548

Dukat 1548

Dukaty, podobnie jak półkopki, zostały wykonane na wysokim poziomie artystycznym. W całej Europie uważano je za piękne dzieła sztuki numizmatycznej. Na awersie dukata przedstawiono portret króla ze wspomnianym napisem w otoku. Na rewersie, pod mitrą Wielkiego Księcia Litewskiego, ta sama tarcza, jak na półkopku, podzielona jest na sześć części, z polskim Orłem i litewską Pogonią u góry, Wężem Sforzów na środku, a na dole z herbami Ziemi Kijowskiej – Archaniołem Michałem, Żmudzi – Niedźwiedziem, Wołynia – Krzyżem. W otoku skrócony napis: «MONE [TA] AVRE [A] MAG [NI] DVCA [T] LIT [VANI] – złota moneta Wielkiego Księstwa Litewskiego».

Litewskie dukaty Zygmunta Augusta były wybijane nieregularnie, niewielkimi nakładami, zgodnie z rozkazem króla, a nie ze względu na potrzeby rynku pieniężnego. Wszystkie powstawały wyłącznie na potrzeby Zygmunta Augusta, nie było możliwości zamówienia dukatów w mennicy przez osoby obce, przykładowo przez kupców. Były bite w latach 1547–1549, 1553, 1560, 1561, 1563–1567, 1569, 1571. Również w 1564 r. stemplem dukata wybito monetę, której waga odpowiadała dwóm dukatom, a w 1563 r. – trzem dukatom.

polkopek 1566

Dukat 1566

Strona herbowa wszystkich monet była praktycznie taka sama, z różnicami w interpunkcji i skróconym napisie. Istnieją trzy odmiany strony portretowej. Na awersie monet z lat 1547–1548 – portret króla o krótkiej, nierówno przystrzyżonej brodzie, z lat 1549–1561 – o długiej brodzie, na portretach z lat 1563–1571 – o długiej rozszczepionej brodzie. Wszystkie te dukaty, jak i półkopki, są dziś ogromną rzadkością, a dukat z 1571 r. znany jest tylko z rysunku. Jedynie pojedyncze muzea mogą pochwalić się takimi egzemplarzami w swoich zbiorach.

polkopek 1569

Dukat 1569

Wiktor LITEWCZUK

Pisząc tekst autor opierał się na następujących publikacjach: 1. Eugenijus Ivanauskas. Lietuvos monetų kalybos istorija. 1495–1769. Vilnius, 2002. 2. Jarosław Dutkowski. Złoto czasów dynastii Jagiellonów. Gdańsk, 2010.

Zdjęcia dukatów litewskich Zygmunta II Augusta pochodzą ze zbioru Sergiusza Stube z Poznania. Zdjęcia półkopka pochodzą ze strony internetowej Warszawskiego Centrum Numizmatycznego

CZYTAJ TAKŻE:

WOŁYŃ NA NAJSTARSZYCH MAPACH

«WOŁYŃ NA MAPACH XVI–XX WIEKU»: W ŁUCKU OTWORZONO WYSTAWĘ EKSPONATÓW ZE ZBIORÓW WIKTORA LITEWCZUKA

Powiązane publikacje
Janusz Korczak – lekarz, wychowawca i nauczyciel. Czego nauczył nas o dzieciach?
Artykuły
Jego najbardziej znana książka «Król Maciuś Pierwszy», opowiadająca o królewiczu kierującym państwem, została przetłumaczona na kilkanaście języków i jest czytana do dziś. W 80. rocznicę tragicznej śmierci Janusza Korczaka w obozie koncentracyjnym w Treblince przypominamy jego życie i koncepcje wychowawcze.
07 sierpnia 2022
150 lat temu konsekrowano kościół w Draganówce na Tarnopolszczyźnie
Wydarzenia
W Draganówce w obwodzie tarnopolskim odbyły się uroczystości z okazji 150. rocznicy konsekracji kościoła pw. Matki Bożej Śnieżnej.
07 sierpnia 2022
Lipcowa tołoka na cmentarzu w Zbarażu
Wydarzenia
Pod koniec lipca na katolickiej części cmentarza miejskiego w Zbarażu odbyła się kolejna tołoka. Mieszkańcy miasta porządkowali cmentarz także przed Wielkanocą.
05 sierpnia 2022
W Lubieszowie walczono z roślinnością na cmentarzu katolickim
Wydarzenia
Młode akacje, które ciągle zarastają stary cmentarz katolicki w Lubieszowie, opryskano herbicydami.
05 sierpnia 2022
Trwa nabór wniosków o dofinansowanie działań w ramach projektu «Dla Niepodległości – kontynuacja»
Konkursy
Fundacja Wolność i Demokracja w ramach projektu «Dla Niepodległości – kontynuacja» ogłasza nabór wniosków na dofinansowanie uroczystości zorganizowanych przez organizacje polskie w kraju zamieszkania.
04 sierpnia 2022
Trwa nabór do projektu «Biznesowe ABC dla uchodźców z Ukrainy»
Wydarzenia
Jesteś z Ukrainy? Interesuje Cię założenie własnego biznesu w Polsce lecz przerażają Cię formalności? Chcesz się spotkać z aktywnymi i przedsiębiorczymi ludźmi? Zapisz się na Letnią Szkołę Przedsiębiorczości «Biznesowe ABC dla uchodźców z Ukrainy».
03 sierpnia 2022
Tarnopolscy Polacy porządkowali Cmentarz Mikuliniecki
Wydarzenia
Członkowie Polskiego Centrum Kultury i Edukacji im. prof. Mieczysława Krąpca uczcili pamięć Polaków spoczywających na Cmentarzu Mikulinieckim w Tarnopolu.
02 sierpnia 2022
Zapomnieć o wojnie choćby na chwilę: w Zamłyniu odbył się obóz dla dzieci «Gorące Serca»
Wydarzenia
Drugi turnus obozu w Centrum Integracyjnym «Zamłynie» nazwany «Gorące Serca» zgromadził dzieci z Łucka, Lubomla i Nowogrodu Wołyńskiego, a także z obwodów donieckiego, kijowskiego, chersońskiego i charkowskiego.
02 sierpnia 2022
Dlaczego ważne jest opowiadanie o Powstaniu Warszawskim?
Artykuły
«W czasie Powstania Warszawskiego złu przeciwstawiali się Polacy. Dziś robią to Ukraińcy» – pisze Jan Ołdakowski, dyrektor Muzeum Powstania Warszawskiego.
01 sierpnia 2022