Opisywanie historii map Wołynia nie przychodzi łatwo, gdyż własnej kartografii na tych terenach nie było do końca XVII wieku.

Początki kartografii naukowej sięgają starożytności i są związane z greckimi uczonymi. Jednym z pierwszych i najsłynniejszych kartografów w czasach starożytnych był aleksandryjski kosmograf i astronom Klaudiusz Ptolemeusz. Jego prace miały największy wpływ na rozwój kartografii w następnych wiekach. W swojej «Geografii» Ptolemeusz stworzył katalog nazw geograficznych: miast, rzek, gór i ludów. Zaznaczał przy nich szerokości geograficzne, dzięki czemu dzisiaj możemy odtworzyć nazwy konkretnych krajów, na które naukowiec podzielił świat starożytny. Wśród nich była Sarmacja – tak nazywano tereny między Bałtykiem, Morzem Czarnym i Morzem Azowskim oraz między Wisłą a Donem. Autor «Geografii» miał powierzchowne pojęcie o ziemi położonej na północ od Karpat. Na mapie Ptolemeusza zaznaczono rzeki Dniestr, Bug Południowy (Boh) i Borysfen (Dniepr). Co ciekawe, do Dniepru wpływa drugi Borysfen (Prypeć) wypływający z Bagien Amadockich (poleskie bagna). Dane Ptolemeusza były zbyt ogólne, by dokładniej opisać nasz region.

«O Polsce. Opis wszystkich krajów, które w różnych czasach należały do Korony Polskiej albo miały z nią do czynienia». Drzeworyt 13,2 х 8 cm. Mapa z książki «Kosmografia» Sebastiana Münstera, Bazylea, 1574 r.

Prace Ptolemeusza poszły później w zapomnienie, co negatywnie wpłynęło na rozwój kartografii na przełomie starożytności i średniowiecza. Kartografowie przez długi czas nie oznaczali szerokości geograficznych, przez co mapy przypominały zwykłe rysunki, które demonstrowały nawet nie tyle wyobrażenia o ukształtowaniu danego terenu, ile naiwne wierzenia i średniowieczne przesądy. Informacje o nowych państwach w dziełach kartograficznych pojawiały się z opóźnieniem rzędu kilku stuleci, nic więc dziwnego, że Kijów i Lwów znalazły się na mapach dopiero w XIV wieku.

Nowy etap rozwoju kartografii rozpoczął się w okresie renesansu. W 1409 r. dzieła Ptolemeusza zostały przetłumaczone ze starożytnej greki na łacinę. W tym samym czasie pojawiła się potrzeba uzupełnienia i udoskonalenia jego map, które ówcześni kartografowie wykorzystywali jako podstawę swojej pracy.

Z artykułu Karola Buczka «Wołyń w dawnej kartografii» dowiadujemy się, że w «Atlasie Medyceusza» z 1351 r. po raz pierwszy wspomniano Włodzimierz Wołyński jako Ladamir. To było pierwsze wołyńskie miasto oznaczone na mapie.

Od połowy XV w. naukowcy bardziej poważnie zabrali się za reformowanie kartograficznego wizerunku Europy Środkowej. Układali nowe tabele zaznaczając współrzędne. Na ówczesnych mapach pojawia się więcej miast, wśród których po raz pierwszy spotykamy Łuck. Pierwsza mapa, na której zaznaczono Łuck, została narysowana w Koblencji, ale nie została wydana. Drugiej próby stworzenia nowej mapy Sarmacji w oparciu o mapę Ptolemeusza podjął się niemiecki kardynał Mikołaj Kuzańczyk. Dzieło to można nazwać najstarszą mapą ziem polskich. Danych z nazwami geograficznymi dostarczył autorowi wybitny polski geograf i kronikarz Jan Długosz. Na mapie Mikołaja Kuzańczyka po raz pierwszy zaznaczono takie wołyńskie miasta jak Luboml, Ostróg i Zbaraż. Łuck oznaczono nazwami Lucerch, Lucztro.

W latach 1507 i 1508 na podstawie mapy Mikołaja Kuzańczyka pojawiła się wyryta w miedzi mapa «Tabula moderna Polonie, Vngarie, Boemie, Germanie, Russie, Lithvanie». Jej autorem był «ojciec» polskiej kartografii Bernard Wapowski. Łuck jest oznaczony na niej pod nazwami Luczko i Lucerck, po raz pierwszy pojawia się Wiśniowiec (Vysnyovyecz). Mapa Bernarda Wapowskiego była później zmieniana i uzupełniana oraz wykorzystywana jako podstawa przez wielu kartografów XVI w. Jako przykład udoskonalenia mapy Wapowskiego należy wymienić mapę Polski i Węgier Sebastiana Münstera (1540), mapę Europy Środkowej Giacomo Gastaldiego (1542), mapę Polski Wacława Grodeckiego i in.

Za najsłynniejszego kartografa, na którego mapach pojawiają się ziemie wołyńskie, uważa się niemieckiego naukowca Sebastiana Münstera (1488–1552). Był wykładowcą w szkołach klasztornych w Tybindze i Bazylei, profesorem na Uniwersytecie w Heidelbergu, rektorem Uniwersytetu w Bazylei. Sebastian Münster napisał około 70 prac naukowych. Jeszcze w latach 20. XVI w. wzywał uczonych i podróżników do dostarczania map, opisów i dzienników z podróży. Na apel Münstera odpowiedziało wielu historyków, wydawców i grawerów, dlatego jego monumentalna praca «Kosmografia» jest owocem współpracy wielu ludzi. Podkreślić należy, że w tamtych czasach gromadzenie takich informacji było niebezpieczne, można się za to było znaleźć w rękach Inkwizycji.

W 1535 r. Sebastien Münster opublikował pierwszą «Geografię» Ptolemeusza, która liczyła 48 map. Następnie wydano sześć kolejnych edycji tego dzieła. W opublikowanych przez Münstera «Geografii» i «Kosmografii» wydrukowano mapę polskich ziem pod nazwą «Polonia et Vngaria XV Nova Tabvla» («Nowa mapa Polski i Węgier»), która została oparta na dziełach wspomnianego wyżej Bernarda Wapowskiego. Była ona wydawana jeszcze kilkadziesiąt razy w latach 1540–1588. Później pojawiły się nowe, udoskonalone mapy.

Na wystawie prac kartograficznych, która obecnie trwa w Muzeum Bractwa Łuckiego, przedstawiona jest mapa z książki Sebastiana Münstera «Kosmografia», na której zaznaczono ziemie wołyńskie. Została ona wykonana przez grawera Johannesa Honterusa i opublikowana przez wydawnictwo Münstera w Bazylei w 1574 r.

«Polonia et Vngaria XV Nova Tabvla» («Nowa mapa Polski i Węgier»). Po raz pierwszy ta mapa ukazała się w «Geografii» Ptolemeusza pod redakcją Sebastiana Münstera w 1540 r.

Wiktor LITEWCZUK

CZYTAJ TAKŻE:

«WOŁYŃ NA MAPACH XVI–XX WIEKU»: W ŁUCKU OTWORZONO WYSTAWĘ EKSPONATÓW ZE ZBIORÓW WIKTORA LITEWCZUKA