Jednym z pedagogów pracujących w okresie II Rzeczypospolitej, a następnie represjonowanych przez reżim sowiecki w latach 1939–1941 był Józef Herduś, nauczyciel geografii, dyrektor szkoły we wsi Wiczówka.

Józef Herduś urodził się 15 stycznia 1911 r. w Tarnowie (obecnie województwo małopolskie). Jego ojciec Adam Herduś (ur. w 1885 r.) pracował jako kolejarz. Matka Bronisława (c. Grzegorza, ur. w 1891 r.) wychowywała siedmioro dzieci: Józefa, Zofię (ur. w 1922 r.), Franciszkę (ur. w 1920 r.), Janinę (ur. w 1910 r.), Marię (ur. w 1905 r.), Helenę (ur. w 1904 r.) i jeszcze jedną córkę, imienia której nie udało się nam ustalić (ur. w 1909 r.). Na początku II wojny światowej wszyscy, poza Józefem, mieszkali w Tarnowie.

W 1931 r. Józef Herduś ukończył seminarium nauczycielskie. W tymże roku został powołany do Wojska Polskiego. Trafił do Jarocina (obecnie województwo wielkopolskie). Ponieważ miał średnie wykształcenie, został skierowany do szkoły podchorążych. Po dziesięciu miesiącach Józef awansował do stopnia plutonowego podchorążego. Następnie został przeniesiono do 73 Pułku Piechoty w Katowicach. Po kolejnych trzech miesiącach Józef Herduś został rezerwistą. W roku 1933 oraz 1935 stawił się na szkolenia rezerwistów, awansując następnie do stopnia podporucznika rezerwy. Po raz ostatni przed wojną Józef odbył czterotygodniowe szkolenia wojskowe w 1937 r. w Pińsku, w 84 Pułku Piechoty (taka nazwa została podana w aktach śledztwa, od 1934 r. wspomniana jednostka nazywała się 84 Pułk Strzelców Poleskich – red.). Wraz z początkiem wojny niemiecko-polskiej w 1939 r. nie został powołany do czynnej służby wojskowej.

Razem z żoną Janiną (ur. w 1906 r.) mieszkał w Wiczówce w powiecie pińskim (obecnie rejon zarzeczniański w obwodzie rówieńskim). Oboje pracowali w miejscowej szkole. W 1938 r. urodziła się im córka Romualda.

Od 1937 do września 1939 r. Józef był komendantem Związku Rezerwistów w Wiczówce. Oprócz obchodów polskich świąt państwowych, takich jak 3 Maja, czy rocznic ważnych wydarzeń, jak na przykład rocznica śmierci Józefa Piłsudskiego, rezerwiści co wieczór gromadzili się w swojej siedzibie, by posłuchać radia. W gminie Wiczówka było ok. 70 członków Związku Rezerwistów.

Józef był również członkiem Polskiego Czerwonego Krzyża, opiekującego się osobami chorymi i biednymi, oraz Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej.

16 maja 1940 r. Wysocki Oddział Rejonowy NKWD aresztował Józefa Herdusia oskarżając go z art. 54-13 КК USRR o aktywną działalność kontrrewolucyjną. Osadzono go w więzieniu w Równem.

Dyrektor szkoły trafił tam po tym, jak Zarząd NKWD w Obwodzie Rówieńskim dowiedział się, że był konfidentem Policji Państwowej. W aktach śledztwa zachowała się kopia (najprawdopodobniej zrobiona z innej kopii, na co wskazuje jakość druku) listy konfidentów polskiej Policji Państwowej, na której m.in. widniało nazwisko Józefa Herdusia. Mimo zeznań świadków, którzy opowiadali o tym, że Józef przyjaźnił się z miejscowymi policjantami i obchodził z nimi rodzinne święta, więzień kategorycznie zaprzeczał swoim kontaktom z policją. Dla śledczych NKWD te tak zwane dowody były jednak wystarczające. Wygląda na to, że nie widzieli różnicy między konfidentem policji і przyjaciółmi, którzy często spotykają się przy kieliszku.

W czasie jednego z przesłuchań śledczy zapytał pedagoga, na czym polegała jego metoda wychowywania dzieci w duchu antyradzieckim. Nauczyciel odpowiedział tak: «Żadnej antyradzieckiej agitacji w czasie pracy pedagogicznej nie prowadziłem (…). Uczyłem według tego programu, który mi przysłano… Chcę powiedzieć, że w samych podręcznikach z geografii było dużo treści antyradzieckich (…) nauczyciele uczyli według tego podręcznika (…)». O prowadzeniu przez nauczyciela propagandy antyradzieckiej opowiadali świadkowie w jego sprawie – mieszkańcy Wiczówki. Sami treści antyradzieckich od Herdusia nigdy nie słyszeli, ale mówiły o tym ich dzieci. Polscy nauczyciele, szczególnie ci, którzy walczyli podczas wojny polsko-bolszewickiej, rzeczywiście często opowiadali dzieciom o tym, jak źle się żyje w ZSRR.

Podczas konfrontacji 8 września 1940 r. Stepan Poluchowycz, jeden ze świadków w sprawie Herdusia, powiedział, że Józef w chwili wkroczenia Armii Czerwonej do Wiczówki rzucił w wiejskim parku granat, co miało służyć za sygnał dla polskiej jednostki wojskowej, żeby się wycofywała. Tego faktu nikt nie potwierdził, sam Józef również mu zaprzeczał.

W akcie oskarżenia wspomniano o czterech «przestępstwach» popełnionych przez Józefa Herdusia: «1. Od 1935 r. był oficerem rezerwowym byłego Wojska Polskiego. 2. Od 1937 r. do września 1939 r. był komendantem rezerwistów. 3. Będąc nauczycielem za czasów byłej Polski wychowywał dzieci w duchu antyradzieckim, rzucał oszczerstwa na władze radzieckie. 4. Był konfidentem byłej polskiej policji».

Decyzją Kolegium Specjalnego NKWD ZSRR nr 18 z dnia 10 lutego 1941 r. «za aktywną walkę kontrrewolucyjną» Józef Herduś został skazany na osiem lat obozów pracy. Karę odbywał w obozie «Workutpieczłag».

Według postanowienia Prokuratury Obwodu Rówieńskiego z dnia 7 lipca 1989 r. wobec Józefa Herdusia zastosowano art. І Ustawy Prezydium Rady Najwyższej ZSRR z dnia 16 stycznia 1989 r. «O dodatkowych przedsięwzięciach dotyczących odnowienia sprawiedliwości wobec ofiar represji, mających miejsce w okresie lat 30–40 – na początku lat 50».

Dalsze losy Józefa Herdusia i jego rodziny nie są nam znane.

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane przez Tetianę Samsoniuk na podstawie akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.

CZYTAJ TAKŻE:

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: GLIB NICKIEWICZ

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: EUGENIUSZ BYLINA

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: MAGDALENA DZIERŻAK

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: STANISŁAW OSTROWSKI

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: JAN KRÓL

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: ALFRED AUSOBSKI

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: FELIKS SĘCZKOWSKI

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: JULIAN KRÓL

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: MICHAŁ MICKIEWICZ

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: STANISŁAW CAŁA

OCALENI OD ZAPOMNIENIA: JAN JUCZEWSKI