«Z wielkim zainteresowaniem przeczytaliśmy artykuł pod tytułem «Ocaleni od zapomnienia: Edward Chlebik». Nazywam się Zofia Chilvers, dawniej Chlebik, a moim dziadkiem był Edward Chlebik» – tak zaczyna się mail do redakcji «Monitora Wołyńskiego», dzięki któremu poznaliśmy dalsze losy jeszcze jednego bohatera rubryki «Ocaleni od zapomnienia».

W 2018 r. dr Tetiana Samsoniuk z Równego opisała na łamach «Monitora Wołyńskiego» losy Edwarda Chlebika – polskiego osadnika i nauczyciela z Niwecka w powiecie sarneńskim (dziś rejon sarneński w obwodzie rówieńskim, przed reformą 2020 r. – rejon dąbrowicki). Oparła swoją opowieść na sprawie karnej NKWD przechowywanej obecnie w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego.

Jak wynikało z akt sprawy karnej Edward Chlebik urodził się 11 marca 1896 r. w Stonawie (obecnie Czechy). Ten fakt potwierdziła Zofia Chilvers, jego wnuczka.

W mailu do nas sprecyzowała dane o rodzinie Edwarda Chlebika, gdyż dokumenty z archiwum w Równem zawierały nieścisłości. Podała, że jego ojcem był Jan, górnik pochodzący z Olbrachcic (obecnie Czechy). Matką Edwarda była Weronika Staniczkowa. Jan i Weronika mieli dziesięcioro dzieci (w aktach NKWD podano imiona dziewięciorga): Franciszek ur. 1888 r., Barbara ur. 1891 r., Zofia ur. 1894 r., Józef ur. 1895 r., Edward ur. 1896 r., Anna ur. 1898 r., Alojzy ur. 1900 r., Roman ur. 1902 r., Emilia ur. 1907 r. i Henryka ur. 1908 r.).

Odnośnie danych o służbie wojskowej, Zofia Chilvers potwierdziła ich zgodność z rzeczywistością. Jej dziadek walczył na frontach Wielkiej Wojny i wojny polsko-bolszewickiej 1920 r. W 1920 r. był oficerem baterii w stopniu podporucznika w 7 Pułku Artylerii Lekkiej (II RP).

Ożenił się z Janiną Gemrot (a nie Anną, jak podano w dokumentach NKWD) w Stonawie 16 maja 1923 r. Mieli dwójkę dzieci: Annę Wandę (ur. 1924 r.) i Mariana Władysława (ur. 1926 r.) – ojca pani Zofii. W aktach sprawy karnej zostało podane tylko drugie imię każdego z dzieci.

Z tekstu Tetiany Samsoniuk wynika, że Edward Chlebik jako osadnik wojskowy otrzymał od państwa polskiego ziemię w Niwecku. Prowadził gospodarstwo rolne, którego stan dokładnie opisuje w dokumentach funkcjonariusz NKWD, oraz pracował jako nauczyciel szkolny.

Z uzupełnień przesłanych przez wnuczkę bohatera tego artykułu dowiadujemy się, że Edward Chlebik był nie tylko nauczycielem, ale również założycielem i dyrektorem szkoły dla miejscowych dzieci, zarówno polskich osadników, jak i ukraińskich mieszkańców wsi. Pani Zofia napisała, że jej dziadek oficjalne świadectwo nauczyciela uzyskał w 1922 r. Załączyła także zdjęcie, na którym widać dyrektora szkoły Edwarda Chlebika i nauczycielkę Janinę Kalinowską z uczniami.

Uczniowie szkoły powszechnej w Niwecku z dyrektorem Edwardem Chlebikiem i nauczycielką Janiną Kalinowską

Zofia Chilvers przypomniała nam o tym, że na portalu kresyfamily.com została opublikowana relacja Mariana Władysława Chlebika, syna Edwarda, z tamtych dni. Dowiadujemy się z niej, jak osadnicy radzili sobie z uprawą otrzymanej roli, jakie relacje mieli z miejscowymi mieszkańcami, jak rozwijali wspólnotę. Marian Chlebik opisał również proces budowy szkoły, jej rozwój i osiągnięcia uczniów. Dołączył także dokumenty potwierdzające mianowanie Edwarda Chlebika na nauczyciela szkoły w Niwecku, a następnie jej kierownika oraz akt nadania (zwany wtedy aktem nadawczym) na własność działki ziemi.

Na portalu btx.home.pl opublikowano wspomnienia Albina Piechoty z pracy nauczycielskiej na Wołyniu. Opowiada on m.in. o pomocy udzielonej mu przez Edwarda Chlebika w sprawie założenia i rozbudowy szkoły we wsi Pracuki, sąsiadującej z Niweckiem. Wspomina o tym, jak wielkim szacunkiem cieszył się Edward Chlebik w lokalnej społeczności.

Tetiana Samsoniuk w swoim artykule pisze, że Edward Chlebik został aresztowany przez NKWD 24 grudnia 1939 r. Zofia Chilvers dodaje, że zatrzymano go o północy, kiedy szedł z synem na Pasterkę do kościoła.

Miesiąc później Edward Chlebik opuścił więzienie. Jak wynika z akt NKWD, wypuszczono go ze względu na to, że «nie udowodniono antyradzieckiej działalności».

«Rodzina – Edward, Janina, Wanda i Marian – została deportowana 10 lutego 1940 r. do łagru w Kotłasie w obwodzie archangielskim, gdzie przebywała do amnestii w lipcu 1941 r., kiedy zostali zwolnieni, a rodzina przedostała się do Persji, aby dołączyć do II Korpusu generała Andersa» – poinformowała naszą redakcję Zofia Chilvers.

Rodzina Chlebików, ok. 1913 r. Edward Chlebik stoi drugi od lewej

Dodała: «Po wojnie, nie mogąc wrócić do Polski, rodzina wyemigrowała do Anglii i osiedliła się w Blackburn, gdzie Edward, mimo doświadczenia pedagogicznego, podjął pracę w fabryce samochodów.  Wykorzystał to jednak, zakładając w Blackburn szkołę sobotnią dla rodzin polskich emigrantów, która istnieje do dziś. Edward został pierwszym dyrektorem szkoły. Należy zaznaczyć, że jego dzieci były już dorosłe, a on sam nie miał wówczas wnuków, które same czerpałyby korzyści ze szkoły, robił to wyłącznie dla dobra społeczności.  Późniejsze życie spędził mieszkając z córką Wandą w Upminster. Zmarł 16 stycznia 1987 r. w wieku 90 lat».

Wcześniej dzięki krewnym bohaterów rubryki «Ocaleni od zapomnienia» redakcji udało się ustalić dalsze losy m.in.: Jana Bulika, Antoniego Maciejewskiego, Stanisława Pacholczyka, Olgierda Wirpszy, Tadeusza Lechowicza oraz ich rodzin.

Natalia Denysiuk

Zdjęcia zostały udostępnione przez Zofię Chilvers