Pocztówka z obiektem karaimskiej kienesy w Łucku jest powszechnie znana. Jednak nie wszyscy wiedzą, że została ona wydana przez Jakuba Orensteina – Żyda z Kołomyi, właściciela wydawnictw «Hałycka Nakładnia» i «Ukraińska Nakładnia», ukraińskiego patriotę.
O jednym z najbardziej znanych wydawców Galicji początku XX wieku – Jakubie Orensteinie – zachowało się niewiele informacji. Współcześni badacze jego działalności skrupulatnie zbierają wszelkie wiadomości o nim. Do niedawna nie było nawet wiadomo, kiedy i gdzie zmarł.
Jakub Orenstein urodził się 25 lutego 1875 r. w Kołomyi, zginął 12 września 1942 r. – został rozstrzelany w getcie warszawskim.
Przez całe życie prowadził działalność wydawniczą. Chociaż wydawał książki po polsku (kilka pozycji ukazało się również po rosyjsku, to wśród wszystkich wydawców pierwszej połowy XX wieku opublikował chyba najwięcej książek ukraińskich – klasykę, współczesnych autorów, tłumaczenia na języki obce.
W 1902 r. założył wydawnictwo «Hałycka Nakładnia Jakuba Orensteina», które w 1903 r. rozpoczęło aktywną działalność. Pod tą nazwą funkcjonowało ono do 1915 r., do momentu kiedy w okresie I wojny światowej zostało splądrowane przez wojska rosyjskie, a sam wydawca został zmuszony do opuszczenia Kołomyi na jakiś czas. Do 1915 r. w «Hałyckiej Nakładni Jakuba Orensteina» wydano ponad 115 tomów z serii «Biblioteka Powszechna», w której ukazały się utwory klasyków i współczesnych autorów literatury ukraińskiej, m.in. Tarasa Szewczenki, Iwana Kotlarewskiego, Marka Wowczka, Bohdana Łepkiego, Iwana Franki, Iwana Neczuja-Lewickiego, Olgi Kobylańskiej i wielu innych.
Olha Kobylańska i Łesia Ukrainka. Seria «Ukraińscy pisarze». Wydawnictwo Jakoba Orensteina, Kołomyja. 1902–1903.
W okresie Ukraińskiej Rewolucji 1917–1921 Orenstein kontaktował się z Wołodymyrem Wynnyczenką, Symonem Petlurą i Mychajłem Hruszewskim. W 1918 r. podpisał umowę z rządem Ukraińskiej Republiki Ludowej o realizacji programu wydawniczego, co świadczyło o wsparciu przez niego odrodzenia ukraińskiej państwowości. Od Pawła Skoropadskiego Jakub Orenstein otrzymał zaświadczenie Państwa Ukraińskiego pozwalające mu na wyjazd do Niemiec, gdzie wkrótce został radcą Ambasady URL.
Po przeniesieniu wydawnictwa do Berlina kontynuowało ono swoją działalność pod nową nazwą – jako «Ukraińska Nakładnia» (1919–1932). Na potrzeby wydawnictwa Ambasada URL w Berlinie przekazała cały gmach. Tu Jakub Orenstein mieszkał do 1938 r. W 1924 r. próbował wrócić do Galicji, ale nie dostał na to pozwolenia od polskich władz. W 1938 r. przeniósł się do Warszawy, gdzie prowadził sklep z antykami.
Wieśniaczka z Kołomyjskiego. Wydawnictwo Jakoba Orensteina, Kołomyja. Lata 1910-te. Z kolekcji Olega Hreczanyka, Iwano-Frankiwsk
W 1921 r. ukazał się wspólny katalog «Hałyckiej Nakładni» i «Ukraińskiej Nakładni» uwzględniający lata 1903–1919. Możemy z niego dowiedzieć się, że oprócz literatury pięknej Jakub Orenstein wydawał również teksty filozoficzne, publikacje naukowe, a także książki z historii Ukrainy, historii literatury ukraińskiej, sztuki i kultury. W jego wydawnictwach ukazywały się również ilustrowane książki dla dzieci, słowniki, atlasy, mapy, zbiory ukraińskich pieśni ludowych oraz strzeleckich, utwory muzyczne do słów Tarasa Szewczenki oraz innych pisarzy. Oprócz tego Jakub Orenstein wydawał albumy malarstwa i sztuki dekoracyjnej, dużo utworów klasyków oraz współczesnych pisarzy ukraińskich i zagranicznych przetłumaczonych na język ukraiński. Kierunek działalności wydawnictwa Orensteina wyznaczyła pierwsza książka, która się w nim ukazała – był to «Zarys historii ukraińskiej literatury» pisarza i literaturoznawcy Bohdana Łepkiego. Z nim, jak również z wieloma innymi działaczami ukraińskiej nauki i kultury, Jakub Orenstein współpracował przez wiele lat.
W wydawnictwach Jakuba Orensteina ukazało się także dużo pocztówek o różnej tematyce: były to kartki z widokami ukraińskich miast i wsi, etnograficzne widokówki ukazujące życie codzienne i sztukę ludową Ukraińców oraz galicyjskich Żydów, kartki z portretami wybitnych ukraińskich pisarzy, działaczy kultury, strzelców siczowych, kartki na których uwieczniono Hucułów i mieszkańców Pokucia oraz ilustracje do utworów ukraińskich pisarzy, m.in. Tarasa Szewczenki, Pantelejmona Kulisza i Mykoły Gogola.
Ilustracja do utworu Mykoły Gogola «Straszna zemsta». Wydawnictwo Jakoba Orensteina, Kołomyja. 1902 r. Z kolekcji Olega Hreczanyka, Iwano-Frankiwsk
W latach 1919–1920 w wydawnictwie Jakuba Orensteina stworzono obszerną serię pocztówek pt. «Budownictwo cywilne». Dokładnie nie wiadomo, gdzie te kartki zostały wydrukowane. Prawdopodobnie część kart wydrukowano w kijowskim wydawnictwie «Drukar», które 24 grudnia 1917 r. przeniosło się z Piotrogrodu do Kijowa, a niektóre zostały wykonane w Berlinie w «Ukraińskiej Nakładni» – tam właśnie wykonano znaną pocztówkę z karaimską kienesą w Łucku. Wołyń w tej serii jest reprezentowany także przez pocztówkę z widokiem na budynek w Korostyszewie.
Karaimska kienesa. Fot. M. Czerkawskiego. Wydawnictwo «Ukraińska Nakładnia», Berlin. 1919–1920.
Budynek w Korostyszewie. Wydawnictwo Towarzystwa «Drukar», Kijów, «Hałycka Nakładnia», Kołomyja.
W latach 1902–1903 w «Hałyckiej Nakładni» ukazała się seria pocztówek z portretami ukraińskich pisarzy i działaczy kultury, w tym i znanych Wołynianek – Łesi Ukrainki i Ołeny Pcziłki.
Olena Pcziłka i Natalia Kobryńska. Seria «Ukraińscy pisarze». Wydawnictwo Jakoba Orensteina, Kołomyja. 1902–1903.
Wiktor LITEWCZUK
CZYTAJ TAKŻE:
LITOGRAFIE NAPOLEONA ORDY NA POCZTÓWKACH
WOŁYŃ NA POCZTÓWKACH POLSKIEGO TOWARZYSTWA KRAJOZNAWCZEGO
POCZTÓWKI WOŁYŃSKIEGO TOWARZYSTWA KRAJOZNAWCZEGO W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM
JAN BUŁHAK – OJCIEC POLSKIEJ FOTOGRAFII
