Tadeusz Kantor był wybitnym reżyserem, ponieważ w swoich sztukach teatralnych wypracował własny język wyrazu wychodząc od jednostki, poddanej działaniu siły historii, która musi się w tym odnaleźć, wyrazić siebie i podkreślić swoją niepowtarzalność.

Całe swoje życie poświęcił twórczości i łączył w niej różne rodzaje sztuk i zajęć: happening, malarstwo, reżyserię, scenografię, aktorstwo i wykłady na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.

Tadeusz Kantor urodził się w 1915 r. w Wielopolu Skrzyńskim. Jego widzenie świata zostało zdeterminowane przez to, co wyniósł ze swojej małej ojczyzny, I i II wojnę światową, odejście ojca z domu, potem jego śmierć w Oświęcimiu, śmierć księdza Józefa Radoniewicza, zagładę Żydów, którzy stanowili połowę mieszkańców Wielopola. Te obrazy powracały w nim do końca życia, filtrowane przez jego plastyczną wyobraźnię. Tuż po wybuchu wojny zdał ostatni egzamin w ASP w Krakowie. W czasie wojny zajął się teatrem. Wystawił dwa przedstawienia w Teatrze Niezależnym: «Balladynę» Juliusza Słowackiego i «Powrót Odysa» Stanisława Wyspiańskiego. Już w nich szukał własnych środków wyrazu, aby opowiedzieć o świecie i człowieku.

Tadeusz Kantor nie tworzył w stylu socrealistycznym. W tym czasie zajął się sztuką abstrakcyjną. Jego malarstwo to awangarda: najpierw powstały obrazy surrealistyczne, potem w stylu art informel (sztuce bezkształtnej). Jako pierwszy w Polsce uprawiał konceptualizm i organizował happeningi.

Dopiero po śmierci Stalina udało mu się założyć teatr «Cricot 2», który nawiązywał do przedwojennego teatru plastyków «Cricot». Jego międzynarodowa kariera zaczęła się od przedstawienia Witkacego «Kurka wodna», które opowiadało o rozpadzie więzi rodzinnych, zaniku wartości kulturowych, dramacie artysty i nadchodzącej rewolucji.

Największe triumfy święcił Kantor od premiery sztuki «Umarła klasa» z roku 1975. Do dziś wzrusza i porusza publiczność. Jest również przejawem geniuszu teatralnego autora. Staruszkowie wracają do szkoły niosąc na plecach na zmianę manekiny dzieci i tornistry. Zachowują się jak uczniowie, rozrabiają i robią głupie miny. W tym czasie dzieje się okrutna historia: pojawiają się żołnierze z I wojny światowej, krzyż, Żydzi skazani na zagładę. Są żywi aktorzy grający jak manekiny, są manekiny grające żywych ludzi z przyszłości. A wszystko okraszone powracającym «Walcem Francois» i odwołaniami do dramatu Witkacego «Tumor Mózgowicz». Spektakl ukazuje tragizm jednostki w obliczu okrutnej historii i wyraża niemożność powrotu do dzieciństwa.

W następnym przedstawieniu – «Wielopole, Wielopole» (1984) – śmierć jest panem i władcą. Umiera ksiądz, Józef Radoniewicz, umierają rodzice Marian i Helena (właściwie już są martwi w momencie ślubu), rodzina, młodzi żołnierze, umiera młody Chrystus na krzyżu, a w tle wraca tragicznie brzmiąca pieśń «Piechota». Wszędzie krzyże i niebyt. Tak odchodzi galicyjski świat Kantora.

W spektaklu «Niech sczezną artyści» (1988) Kantor opowiada o umieraniu nawiązując do powieści Uniłowskiego «Wspólny pokój», o konflikcie artysty ze społeczeństwem odwołując się do Wita Stwosza, który został oszpecony na obu policzkach za fałszerstwo. Jest ponownie postać Radoniewicza, pojawia się także marszałek Józef Piłsudski nazwany w spektaklu jako Wiadomo Kto.

W spektaklu «Nigdy już tu nie powrócę» (1990) głos Tadeusza Kantora nagrany na taśmę rozlegał się z głośnika przypominającego komunistyczną szczekaczkę. Na początku padały słowa: «Za chwilę wejdę do nędznej i podejrzanej knajpy. Szedłem do niej długo. Nocami. Bezsennymi. Szedłem na spotkanie, nie wiem, z widmami, czy z ludźmi».

Sztuka ta jest kolażem postaci i przedmiotów z poprzednich przedstawień artysty. Wszystko miesza się we wspomnieniach Kantora: postacie, czas, wydarzenia, miejsca. Jest ona symbolicznym podsumowaniem czterdziestoletniej pracy reżysera: «Teatru informel» («W małym dworku»), «Teatru zero» («Wariat i zakonnica»), «Teatru happeningowego» («Kurka wodna»), «Teatru niemożliwego» («Nadobnisie i koczkodany»), aż do ostatnich sztuk, które nazwane zostały «Teatrem śmierci».

Od 1989 r. pracował nad nowym dziełem – «Dziś są moje urodziny». W tekście do spektaklu artysta napisał: «Moje życie, jego losy, identyfikowały się z moim dziełem. Dziełem sztuki. Spełniały się w moim dziele. Znajdowały w nim swoje rozwiązanie. Moim domem było i jest moje dzieło. Obraz, spektakl, teatr, scena».

Na premierze już niestety Kantora zabrakło. Umarł w grudniu 1990 r. Premiera odbyła się w styczniu 1991 w Tuluzie. W spektaklu powróciły tematy, które są w jego twórczości najistotniejsze: rodzina, przyjaciele, wojna, oprawcy i mordowani oraz świat galicyjski. Zostało po nim krzesło – najbardziej używany przez artystę rekwizyt. Na końcu przedstawienia grabarze niosą deskę jako trumnę. Urodziny połączyły się tu ze śmiercią. Życie artysty dobiegło końca.

Popiersie Tadeusza Kantora w Kielcach. Źródło: Staszek Szybki Jest, Wikipedia

W wywiadzie przeprowadzonym przez Ewę Gil-Kołakowską w 1987 r. Kantor wyznał: «Życie jest wystarczającym materiałem do robienia teatru. Doszedłem do tego dość późno, ale jestem przekonany, że sztuce teatru niepotrzebna jest literatura».

Tadeusz Kantor to artysta całkowity. Świat widział przez swoje doświadczenie, dlatego w jego sztukach nie ma fikcji i zmyślonych ludzi. To, co przedstawiał na scenie, widział, przeżył, dotknął i poczuł. Jest w nich też malarskie widzenie świata w symbolach, powtarzanych słowach i strzępach zdań. Jego dzieła nie zestarzały się. Zawierają to, co najważniejsze w teatrze: przeżycie wzruszenia i oczyszczenie. Tadeusz Kantor był geniuszem teatru. Kiedy ogląda się jego i aktorów na scenie, wszystko jest dopracowane w szczegółach, w każdym geście, w każdym słowie, a aktorzy, manekiny, wszystkie rekwizyty grają razem z reżyserem. To tak, jakby dyrygent występował ze swoją orkiestrą. Bez Kantora skończyło się także życie «Cricot 2».

«Był sam własnym i z niczym nie dającym się porównać teatrem» – napisał po jego śmierci Jan Kott.

Wiesław PISARSKI,
nauczyciel języka polskiego skierowany do Kowla przez ORPEG

CZYTAJ TAKŻE:

ABC KULTURY POLSKIEJ: IRENA SANTOR – WIELKA DAMA POLSKIEJ PIOSENKI

ABC KULTURY POLSKIEJ: SIĘGNIJ PO UTWORY LEOPOLDA TYRMANDA

ABC KULTURY POLSKIEJ: PONADCZASOWA AGNIESZKA OSIECKA

ABC KULTURY POLSKIEJ: JACEK KACZMARSKI – BARD «SOLIDARNOŚCI»

ABC KULTURY POLSKIEJ: ANDRZEJ WAJDA – REŻYSER PRACOHOLIK, REŻYSER SPEŁNIONY

ABC KULTURY POLSKIEJ: EDWARD STACHURA – KASKADER LITERATURY

ABC KULTURY POLSKIEJ: ŚWIAT GUSTAWA HERLINGA-GRUDZIŃSKIEGO

ABC KULTURY POLSKIEJ: KRZYSZTOF KIEŚLOWSKI – RZEMIEŚLNIK FILMU