ABC kultury polskiej: Tadeusz Kantor – życie, miłość, przemijanie i śmierć
Artykuły

Tadeusz Kantor był wybitnym reżyserem, ponieważ w swoich sztukach teatralnych wypracował własny język wyrazu wychodząc od jednostki, poddanej działaniu siły historii, która musi się w tym odnaleźć, wyrazić siebie i podkreślić swoją niepowtarzalność.

Całe swoje życie poświęcił twórczości i łączył w niej różne rodzaje sztuk i zajęć: happening, malarstwo, reżyserię, scenografię, aktorstwo i wykłady na Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie.

Tadeusz Kantor urodził się w 1915 r. w Wielopolu Skrzyńskim. Jego widzenie świata zostało zdeterminowane przez to, co wyniósł ze swojej małej ojczyzny, I i II wojnę światową, odejście ojca z domu, potem jego śmierć w Oświęcimiu, śmierć księdza Józefa Radoniewicza, zagładę Żydów, którzy stanowili połowę mieszkańców Wielopola. Te obrazy powracały w nim do końca życia, filtrowane przez jego plastyczną wyobraźnię. Tuż po wybuchu wojny zdał ostatni egzamin w ASP w Krakowie. W czasie wojny zajął się teatrem. Wystawił dwa przedstawienia w Teatrze Niezależnym: «Balladynę» Juliusza Słowackiego i «Powrót Odysa» Stanisława Wyspiańskiego. Już w nich szukał własnych środków wyrazu, aby opowiedzieć o świecie i człowieku.

Tadeusz Kantor nie tworzył w stylu socrealistycznym. W tym czasie zajął się sztuką abstrakcyjną. Jego malarstwo to awangarda: najpierw powstały obrazy surrealistyczne, potem w stylu art informel (sztuce bezkształtnej). Jako pierwszy w Polsce uprawiał konceptualizm i organizował happeningi.

Dopiero po śmierci Stalina udało mu się założyć teatr «Cricot 2», który nawiązywał do przedwojennego teatru plastyków «Cricot». Jego międzynarodowa kariera zaczęła się od przedstawienia Witkacego «Kurka wodna», które opowiadało o rozpadzie więzi rodzinnych, zaniku wartości kulturowych, dramacie artysty i nadchodzącej rewolucji.

Największe triumfy święcił Kantor od premiery sztuki «Umarła klasa» z roku 1975. Do dziś wzrusza i porusza publiczność. Jest również przejawem geniuszu teatralnego autora. Staruszkowie wracają do szkoły niosąc na plecach na zmianę manekiny dzieci i tornistry. Zachowują się jak uczniowie, rozrabiają i robią głupie miny. W tym czasie dzieje się okrutna historia: pojawiają się żołnierze z I wojny światowej, krzyż, Żydzi skazani na zagładę. Są żywi aktorzy grający jak manekiny, są manekiny grające żywych ludzi z przyszłości. A wszystko okraszone powracającym «Walcem Francois» i odwołaniami do dramatu Witkacego «Tumor Mózgowicz». Spektakl ukazuje tragizm jednostki w obliczu okrutnej historii i wyraża niemożność powrotu do dzieciństwa.

W następnym przedstawieniu – «Wielopole, Wielopole» (1984) – śmierć jest panem i władcą. Umiera ksiądz, Józef Radoniewicz, umierają rodzice Marian i Helena (właściwie już są martwi w momencie ślubu), rodzina, młodzi żołnierze, umiera młody Chrystus na krzyżu, a w tle wraca tragicznie brzmiąca pieśń «Piechota». Wszędzie krzyże i niebyt. Tak odchodzi galicyjski świat Kantora.

W spektaklu «Niech sczezną artyści» (1988) Kantor opowiada o umieraniu nawiązując do powieści Uniłowskiego «Wspólny pokój», o konflikcie artysty ze społeczeństwem odwołując się do Wita Stwosza, który został oszpecony na obu policzkach za fałszerstwo. Jest ponownie postać Radoniewicza, pojawia się także marszałek Józef Piłsudski nazwany w spektaklu jako Wiadomo Kto.

W spektaklu «Nigdy już tu nie powrócę» (1990) głos Tadeusza Kantora nagrany na taśmę rozlegał się z głośnika przypominającego komunistyczną szczekaczkę. Na początku padały słowa: «Za chwilę wejdę do nędznej i podejrzanej knajpy. Szedłem do niej długo. Nocami. Bezsennymi. Szedłem na spotkanie, nie wiem, z widmami, czy z ludźmi».

Sztuka ta jest kolażem postaci i przedmiotów z poprzednich przedstawień artysty. Wszystko miesza się we wspomnieniach Kantora: postacie, czas, wydarzenia, miejsca. Jest ona symbolicznym podsumowaniem czterdziestoletniej pracy reżysera: «Teatru informel» («W małym dworku»), «Teatru zero» («Wariat i zakonnica»), «Teatru happeningowego» («Kurka wodna»), «Teatru niemożliwego» («Nadobnisie i koczkodany»), aż do ostatnich sztuk, które nazwane zostały «Teatrem śmierci».

Od 1989 r. pracował nad nowym dziełem – «Dziś są moje urodziny». W tekście do spektaklu artysta napisał: «Moje życie, jego losy, identyfikowały się z moim dziełem. Dziełem sztuki. Spełniały się w moim dziele. Znajdowały w nim swoje rozwiązanie. Moim domem było i jest moje dzieło. Obraz, spektakl, teatr, scena».

Na premierze już niestety Kantora zabrakło. Umarł w grudniu 1990 r. Premiera odbyła się w styczniu 1991 w Tuluzie. W spektaklu powróciły tematy, które są w jego twórczości najistotniejsze: rodzina, przyjaciele, wojna, oprawcy i mordowani oraz świat galicyjski. Zostało po nim krzesło – najbardziej używany przez artystę rekwizyt. Na końcu przedstawienia grabarze niosą deskę jako trumnę. Urodziny połączyły się tu ze śmiercią. Życie artysty dobiegło końca.

ABC Kantor

Popiersie Tadeusza Kantora w Kielcach. Źródło: Staszek Szybki Jest, Wikipedia

W wywiadzie przeprowadzonym przez Ewę Gil-Kołakowską w 1987 r. Kantor wyznał: «Życie jest wystarczającym materiałem do robienia teatru. Doszedłem do tego dość późno, ale jestem przekonany, że sztuce teatru niepotrzebna jest literatura».

Tadeusz Kantor to artysta całkowity. Świat widział przez swoje doświadczenie, dlatego w jego sztukach nie ma fikcji i zmyślonych ludzi. To, co przedstawiał na scenie, widział, przeżył, dotknął i poczuł. Jest w nich też malarskie widzenie świata w symbolach, powtarzanych słowach i strzępach zdań. Jego dzieła nie zestarzały się. Zawierają to, co najważniejsze w teatrze: przeżycie wzruszenia i oczyszczenie. Tadeusz Kantor był geniuszem teatru. Kiedy ogląda się jego i aktorów na scenie, wszystko jest dopracowane w szczegółach, w każdym geście, w każdym słowie, a aktorzy, manekiny, wszystkie rekwizyty grają razem z reżyserem. To tak, jakby dyrygent występował ze swoją orkiestrą. Bez Kantora skończyło się także życie «Cricot 2».

«Był sam własnym i z niczym nie dającym się porównać teatrem» – napisał po jego śmierci Jan Kott.

Wiesław PISARSKI,
nauczyciel języka polskiego skierowany do Kowla przez ORPEG

CZYTAJ TAKŻE:

ABC KULTURY POLSKIEJ: IRENA SANTOR – WIELKA DAMA POLSKIEJ PIOSENKI

ABC KULTURY POLSKIEJ: SIĘGNIJ PO UTWORY LEOPOLDA TYRMANDA

ABC KULTURY POLSKIEJ: PONADCZASOWA AGNIESZKA OSIECKA

ABC KULTURY POLSKIEJ: JACEK KACZMARSKI – BARD «SOLIDARNOŚCI»

ABC KULTURY POLSKIEJ: ANDRZEJ WAJDA – REŻYSER PRACOHOLIK, REŻYSER SPEŁNIONY

ABC KULTURY POLSKIEJ: EDWARD STACHURA – KASKADER LITERATURY

ABC KULTURY POLSKIEJ: ŚWIAT GUSTAWA HERLINGA-GRUDZIŃSKIEGO

ABC KULTURY POLSKIEJ: KRZYSZTOF KIEŚLOWSKI – RZEMIEŚLNIK FILMU

Powiązane publikacje
ABC kultury polskiej: Paweł Łoziński – reżyser w drodze
Artykuły
Paweł Łoziński to znany w Polsce reżyser, scenarzysta i producent interesujących filmów dokumentalnych. W wywiadzie dla internetowego radia «357» na pytanie: «Kim jesteś?» odpowiedział: «Człowiekiem w drodze».
24 maja 2022
Konopnicka: zawłaszczenia i rewizje
Artykuły
Była kobietą niezwykłą. Cechowała ją odwaga, determinacja, a przede wszystkim – niebywała ciekawość świata. Badacze jej życia i twórczości wiedzą to od dawna. Tymczasem większość osób przemierzających nazwane jej imieniem ulice ma w głowie zupełnie inny obraz. Staje im przed oczami matrona w długiej sukni, często w towarzystwie dzieci. Połączenie Matki Polki z narodowym wieszczem. 23 maja obchodzimy 180. rocznicę urodzin Marii Konopnickiej.
23 maja 2022
«Tam, gdzie grał – był teatr narodowy». Wspomnienie o Jerzym Treli
Artykuły
Był żywym pomnikiem teatru, a niektórzy mawiali wręcz, że «tam, gdzie gra Trela, tam jest teatr narodowy». Wybitny polski aktor Jerzy Trela zmarł 15 maja w Krakowie w wieku 80 lat.
18 maja 2022
Ochman – głos Polski prosto z Ameryki
Artykuły
Syn Polaków od lat mieszkających w USA wraca do Polski studiować śpiew solowy, dla sprawdzenia zgłasza się do telewizyjnego talent show i wygrywa. Oto Krystian Ochman – młody muzyk, który reprezentował Polskę w konkursie Eurowizja 2022 w Turynie, zdobywając dla nas 12. miejsce.
16 maja 2022
ABC kultury polskiej: Bez reszty oddany teatrowi
Artykuły
Kiedy ten wielki aktor umierał na serce 22 lutego 1992 r. w Teatrze Nowym w Poznaniu, jego ostatnie słowa były cytatem z «Króla Leara» Williama Shakespeare’a.
12 maja 2022
ABC kultury polskiej: Wacław Szymanowski – artysta, który wyrzeźbił muzykę
Artykuły
Konkurs Chopinowski za każdym razem rozpala do czerwoności emocje melomanów. Wiem coś na ten temat, albowiem, jak wielu podobnych mi ludzi, zawsze z wypiekami na twarzy oczekuję na werdykt jury. Przy tej okazji, wcześniej czy później, na ekranie telewizora musi pojawić się jedna z najbardziej znanych i rozpoznawalnych rzeźb.
19 kwietnia 2022
Jarosław Marek Rymkiewicz – prawda o naturze świata i o człowieku
Artykuły
Jarosław Marek Rymkiewicz zmarł 3 lutego 2022 r. Był poetą, eseistą, krytykiem literackim, dramaturgiem i publicystą politycznym.
27 marca 2022
ABC kultury polskiej: Rybak
Artykuły
Kiedy tylko zaczęłam trochę więcej rozpoznawać otaczający świat i zrozumiałam, że istnieją kredki, farby i ołówek – co ciekawe stolarski – a ich użycie daje mi ogromną przyjemność, w wolnych chwilach zajęłam się stawianiem swoich pierwszych kresek i barwnych plam na papierze.
17 marca 2022
ABC kultury polskiej: Mariusz Szczygieł – mistrz polskiego reportażu
Artykuły
Mariusz Szczygieł jest dziennikarzem, reportażystą, eseistą, pisarzem i wykładowcą akademickim. Największą popularność wśród czytelników przyniosła mu książka «Gottland» z 2015 r. Dziennik «Le Figaro» napisał o niej: «To nie jest książka, to klejnot».
15 lutego 2022