ABC kultury polskiej: D jak Dunikowski Xawery
Artykuły

Xawery Dunikowski miał ogromny talent i wyjątkowe poczucie humoru. Był niewysokim, drobnym człowieczkiem obdarzonym świdrującymi oczkami i niewiarygodnym wręcz tupetem.

Miał nieślubną córkę, co na początku XX wieku nie było rzeczą powszechną a nawet dość skandaliczną, a 18 stycznia 1905 r. postrzelił śmiertelnie malarza Wacława Pawliszaka.

Stojąc rano nad umywalką i międląc w dłoniach kawałek niebieskiego mydła, przypomniałam sobie moją nauczycielkę wychowania plastycznego, która próbowała z każdego powierzonego jej staraniom ucznia zrobić wyjątkowej klasy rzeźbiarza. Rzeźby wykonywało się właśnie w mydle. Wprawdzie nie w niebieskim czy różowym i pachnącym konwaliami tudzież lawendą, ale w zwykłym tzw. szarym. Powstawały zatem głowy, zwierzęta i inne bliżej nieokreślone twory. Zresztą zarówno i te popiersia oraz dzikie koty powyginane we wszystkie możliwe pozy przypominały właściwie wszystko, tylko nie to, co autor dzieła chciał w nim wyrazić.

Pomyślałam wtedy czy nauczyciel Dunikowskiego też próbował swoich uczniów nauczyć ryć w bryle. Faktem jest to, że kiedy dowiedział się, że Xawery Dunikowski w wieku 29 lat został profesorem ASP w Krakowie, złapał się za głowę z okrzykiem grozy. Dunikowski bowiem w szkole miał najgorsze stopnie z rysunków. Jednak determinacja, ujawniający się powoli talent oraz bezwzględny upór w dążeniu do wyznaczonego celu sprawiły, że ten młody człowiek po dwóch latach studiowania (zamiast pięciu) ze złotym medalem ukończył krakowską ASP. Stał się sławny! Cały Kraków gorączkował się, co zrobić, aby zatrzymać go u siebie.

Dunikowski, zasypany propozycjami i zaproszeniami, łaskawie zgodził się w mieście zostać. Najchętniej przesiadywał w modnej Jamie Michalikowej, popijając i dyskutując między innymi ze Stanisławem Przybyszewskim i robiąc sobie od czasu do czasu przerwy na wystawy. Z Krakowa wyprowadził się dopiero po drugiej wojnie światowej. Ponieważ Xawery Dunikowski miał dość pobudliwe usposobienie i często podejmował kompletnie nieprzemyślane decyzje, kiedy wybuchła pierwsza wojna światowa właśnie pod wpływem impulsu zaciągnął się do wojska do tzw. bajończyków. Ale w swym postanowieniu nie wytrwał zbyt długo. Dunikowski tak mówił o tym epizodzie swojego życia: «Dyscyplina, koszary, trzeba upaść na głowę, żeby to polubić».

W ostatnim okresie swojego życia, na pierwszy rzut oka, wydawał się być miłym, popijającym winko, starszym panem. Ponieważ trochę seplenił, sprawiał wrażenie nieco zagubionego, co jeszcze dodawało mu uroku. Wybitny artysta, międzynarodowy autorytet, nauczyciel akademicki wiecznie otoczony uwielbiającymi go studentami. Słodycz wizerunku wręcz groźna dla zębów i brzucha. Aby tego uniknąć, trzeba do tej beczki miodu dołożyć kilka łyżek dziegciu. Dunikowski uwielbiał zabawiać towarzystwo nieco skandalicznymi opowieściami. Zmyślonymi, przerysowanymi czy też prawdziwymi – to już inna historia. Jedną z ulubionych była opowieść o tym, jak pewien właściciel marsylskiego domu uciech zamówił u niego malowany fryz, na którym miały widnieć «same gołe dziwki». Za usługę, ów właściciel, płacił wykwintnymi posiłkami oraz darmowym abonamentem na usługi rezydentek ozdabianego domu. Do ogromnego skandalu doszło 18 stycznia 1905 r. Jan Krywułt, właściciel galerii sztuki, który urządzał Dunikowskiemu wystawę, tak wspominał to wydarzenie: «W restauracji siedziałem tyłem do sali, malarz, Wacław Pawliszak, ominął mnie a zbliżając się do Dunikowskiego podniósł rękę i ze słowami «Panie Dunikowski», zamierzył się do uderzenia. Xawery gwałtownym ruchem wyjął z kieszeni ubrania rewolwer i nim Pawliszak zdołał go spoliczkować padł strzał. Malarz zalany krwią runął na podłogę. Kula przeszła przez prawy policzek. Pawliszak zmarł w szpitalu następnego dnia rano osierociwszy trzyletnią córeczkę». Głównym powodem całego zajścia było to, że Dunikowski wraz z pozostałymi członkami jury nie przyjął na wystawę w Zachęcie obrazu Pawliszaka, na którym ten w niekorzystny wielce sposób przedstawił innego kolegę po fachu. Malarz wysłał wówczas do całego jury bardzo obelżywe listy. Odpowiedział w równie nieelegancki sposób tylko Dunikowski. I to wystarczyło. Za ten krwawy incydent Dunikowski nie poniósł właściwie żadnych dotkliwych konsekwencji. Sąd uznał, że zbrodnia została popełniona w samoobronie i w afekcie. Rzeźbiarzowi nakazano wpłacić kaucję w wysokości 2000 rubli i wypuszczono z więzienia.

Pod koniec życia niechętnie udzielał wywiadów. Mówił: «Już dość się nagadałem, nie chcę, a wy chcecie ze mnie wszystko wyciągnąć jak rybki ze stawu».

Mimo, że po pierwszej wystawie w recenzjach pojawiły się takie określenia jak: «straszydła gipsowe» czy «perukarskie głowy» Xaweremu Dunikowskiemu udało się stworzyć własny, niepowtarzalne styl. Artysta natchnienia szukał w filozofii Nietzschego i Schopenhauera. Wczesną inspirację odnajdywał w dziełach A. Rodina. W jego pracach widać czasem także fascynację rzeźbą dawną – archaiczną.

Jego osobiste, traumatyczne przeżycia więźnia obozu w Oświęcimiu w którym przebywał przez pięć lat, znajdują wyraz w ekspresyjnej formie jaką Dunikowski operuje. Brutalna deformacja, nasycenie jaskrawymi barwami, masywne sylwetki, zgeometryzowane formy coraz bardziej zbliżające się do abstrakcji dają wyjątkowe efekty. Do końca swojego twórczego życia artysta stosował niezwykle zróżnicowaną stylistykę, od naturalistycznej i impresjonistycznej po ekspresyjną i bliską uproszczonemu kubizmowi. Wykorzystywał silną, zdecydowaną bryłę z ostro przecinającymi się płaszczyznami.

Gabriela WOŹNIAK-KOWALIK,

nauczycielka skierowana do Łucka i Kowla przez ORPEG
Foto: wikipedia.pl (Jan Mehlich, Maxxii, Marcin Szala), www.flickr.com, www.polskaniezwykla.pl

1

2

3

4

5

6

CZYTAJ TAKŻE:

ABC KULTURY POLSKIEJ: A JAK ASAMBLAŻ

ABC KULTURY POLSKIEJ: B – JAK BEKSIŃSKI ZDZISŁAW

ABC KULTURY POLSKIEJ: C JAK JAN CYBIS

Powiązane publikacje
ABC kultury polskiej: Ignacy Gogolewski – mistrz mowy polskiej
Artykuły
Wiele postaci literackich kojarzymy z aktorami, którzy wcielili się w role bohaterów wybitnych dzieł przeniesionych na duże lub małe ekrany. Jedną z takich postaci jest Ignacy Gogolewski, który zagrał Antka Borynę w serialu na podstawie powieści Władysława Reymonta «Chłopi» powstałym w latach 1971–1973 oraz jego wersji kinowej w reżyserii Jana Rybkowskiego z roku 1973.
29 lipca 2022
ABC kultury polskiej: Kaśka Sochacka – upór i talent
Artykuły
Upór, pracowitość, talent i odrobina szczęścia doprowadziły ją do popularności, dużej liczby fanów jej niezwykłego głosu oraz przyznania dwóch Fryderyków w 2022 r. za Fonograficzny Debiut Roku i za Album Roku Indie Pop za płytę «Ciche dni».
14 lipca 2022
ABC kultury polskiej: «Wiosna, ach to ty»
Artykuły
Radosne ćwierkanie ptaków, namacalne, rozleniwiające ciepło słonecznych promieni, pędzące po błękitnym niebie kawalkady już nie szarych chmur lecz białych, puchatych obłoków. Nowe pokłady energii, wszechobecna zieleń świeżych szat świata i nadzieje na lepsze jutro… Jak tu nie kochać wiosny? Z pewnością uwielbiali ją także polscy artyści przełomu XIX i XX wieku.
31 maja 2022
ABC kultury polskiej: Paweł Łoziński – reżyser w drodze
Artykuły
Paweł Łoziński to znany w Polsce reżyser, scenarzysta i producent interesujących filmów dokumentalnych. W wywiadzie dla internetowego radia «357» na pytanie: «Kim jesteś?» odpowiedział: «Człowiekiem w drodze».
24 maja 2022
Konopnicka: zawłaszczenia i rewizje
Artykuły
Była kobietą niezwykłą. Cechowała ją odwaga, determinacja, a przede wszystkim – niebywała ciekawość świata. Badacze jej życia i twórczości wiedzą to od dawna. Tymczasem większość osób przemierzających nazwane jej imieniem ulice ma w głowie zupełnie inny obraz. Staje im przed oczami matrona w długiej sukni, często w towarzystwie dzieci. Połączenie Matki Polki z narodowym wieszczem. 23 maja obchodzimy 180. rocznicę urodzin Marii Konopnickiej.
23 maja 2022
«Tam, gdzie grał – był teatr narodowy». Wspomnienie o Jerzym Treli
Artykuły
Był żywym pomnikiem teatru, a niektórzy mawiali wręcz, że «tam, gdzie gra Trela, tam jest teatr narodowy». Wybitny polski aktor Jerzy Trela zmarł 15 maja w Krakowie w wieku 80 lat.
18 maja 2022
Ochman – głos Polski prosto z Ameryki
Artykuły
Syn Polaków od lat mieszkających w USA wraca do Polski studiować śpiew solowy, dla sprawdzenia zgłasza się do telewizyjnego talent show i wygrywa. Oto Krystian Ochman – młody muzyk, który reprezentował Polskę w konkursie Eurowizja 2022 w Turynie, zdobywając dla nas 12. miejsce.
16 maja 2022
ABC kultury polskiej: Bez reszty oddany teatrowi
Artykuły
Kiedy ten wielki aktor umierał na serce 22 lutego 1992 r. w Teatrze Nowym w Poznaniu, jego ostatnie słowa były cytatem z «Króla Leara» Williama Shakespeare’a.
12 maja 2022
ABC kultury polskiej: Wacław Szymanowski – artysta, który wyrzeźbił muzykę
Artykuły
Konkurs Chopinowski za każdym razem rozpala do czerwoności emocje melomanów. Wiem coś na ten temat, albowiem, jak wielu podobnych mi ludzi, zawsze z wypiekami na twarzy oczekuję na werdykt jury. Przy tej okazji, wcześniej czy później, na ekranie telewizora musi pojawić się jedna z najbardziej znanych i rozpoznawalnych rzeźb.
19 kwietnia 2022