Xawery Dunikowski miał ogromny talent i wyjątkowe poczucie humoru. Był niewysokim, drobnym człowieczkiem obdarzonym świdrującymi oczkami i niewiarygodnym wręcz tupetem.
Miał nieślubną córkę, co na początku XX wieku nie było rzeczą powszechną a nawet dość skandaliczną, a 18 stycznia 1905 r. postrzelił śmiertelnie malarza Wacława Pawliszaka.
Stojąc rano nad umywalką i międląc w dłoniach kawałek niebieskiego mydła, przypomniałam sobie moją nauczycielkę wychowania plastycznego, która próbowała z każdego powierzonego jej staraniom ucznia zrobić wyjątkowej klasy rzeźbiarza. Rzeźby wykonywało się właśnie w mydle. Wprawdzie nie w niebieskim czy różowym i pachnącym konwaliami tudzież lawendą, ale w zwykłym tzw. szarym. Powstawały zatem głowy, zwierzęta i inne bliżej nieokreślone twory. Zresztą zarówno i te popiersia oraz dzikie koty powyginane we wszystkie możliwe pozy przypominały właściwie wszystko, tylko nie to, co autor dzieła chciał w nim wyrazić.
Pomyślałam wtedy czy nauczyciel Dunikowskiego też próbował swoich uczniów nauczyć ryć w bryle. Faktem jest to, że kiedy dowiedział się, że Xawery Dunikowski w wieku 29 lat został profesorem ASP w Krakowie, złapał się za głowę z okrzykiem grozy. Dunikowski bowiem w szkole miał najgorsze stopnie z rysunków. Jednak determinacja, ujawniający się powoli talent oraz bezwzględny upór w dążeniu do wyznaczonego celu sprawiły, że ten młody człowiek po dwóch latach studiowania (zamiast pięciu) ze złotym medalem ukończył krakowską ASP. Stał się sławny! Cały Kraków gorączkował się, co zrobić, aby zatrzymać go u siebie.
Dunikowski, zasypany propozycjami i zaproszeniami, łaskawie zgodził się w mieście zostać. Najchętniej przesiadywał w modnej Jamie Michalikowej, popijając i dyskutując między innymi ze Stanisławem Przybyszewskim i robiąc sobie od czasu do czasu przerwy na wystawy. Z Krakowa wyprowadził się dopiero po drugiej wojnie światowej. Ponieważ Xawery Dunikowski miał dość pobudliwe usposobienie i często podejmował kompletnie nieprzemyślane decyzje, kiedy wybuchła pierwsza wojna światowa właśnie pod wpływem impulsu zaciągnął się do wojska do tzw. bajończyków. Ale w swym postanowieniu nie wytrwał zbyt długo. Dunikowski tak mówił o tym epizodzie swojego życia: «Dyscyplina, koszary, trzeba upaść na głowę, żeby to polubić».
W ostatnim okresie swojego życia, na pierwszy rzut oka, wydawał się być miłym, popijającym winko, starszym panem. Ponieważ trochę seplenił, sprawiał wrażenie nieco zagubionego, co jeszcze dodawało mu uroku. Wybitny artysta, międzynarodowy autorytet, nauczyciel akademicki wiecznie otoczony uwielbiającymi go studentami. Słodycz wizerunku wręcz groźna dla zębów i brzucha. Aby tego uniknąć, trzeba do tej beczki miodu dołożyć kilka łyżek dziegciu. Dunikowski uwielbiał zabawiać towarzystwo nieco skandalicznymi opowieściami. Zmyślonymi, przerysowanymi czy też prawdziwymi – to już inna historia. Jedną z ulubionych była opowieść o tym, jak pewien właściciel marsylskiego domu uciech zamówił u niego malowany fryz, na którym miały widnieć «same gołe dziwki». Za usługę, ów właściciel, płacił wykwintnymi posiłkami oraz darmowym abonamentem na usługi rezydentek ozdabianego domu. Do ogromnego skandalu doszło 18 stycznia 1905 r. Jan Krywułt, właściciel galerii sztuki, który urządzał Dunikowskiemu wystawę, tak wspominał to wydarzenie: «W restauracji siedziałem tyłem do sali, malarz, Wacław Pawliszak, ominął mnie a zbliżając się do Dunikowskiego podniósł rękę i ze słowami «Panie Dunikowski», zamierzył się do uderzenia. Xawery gwałtownym ruchem wyjął z kieszeni ubrania rewolwer i nim Pawliszak zdołał go spoliczkować padł strzał. Malarz zalany krwią runął na podłogę. Kula przeszła przez prawy policzek. Pawliszak zmarł w szpitalu następnego dnia rano osierociwszy trzyletnią córeczkę». Głównym powodem całego zajścia było to, że Dunikowski wraz z pozostałymi członkami jury nie przyjął na wystawę w Zachęcie obrazu Pawliszaka, na którym ten w niekorzystny wielce sposób przedstawił innego kolegę po fachu. Malarz wysłał wówczas do całego jury bardzo obelżywe listy. Odpowiedział w równie nieelegancki sposób tylko Dunikowski. I to wystarczyło. Za ten krwawy incydent Dunikowski nie poniósł właściwie żadnych dotkliwych konsekwencji. Sąd uznał, że zbrodnia została popełniona w samoobronie i w afekcie. Rzeźbiarzowi nakazano wpłacić kaucję w wysokości 2000 rubli i wypuszczono z więzienia.
Pod koniec życia niechętnie udzielał wywiadów. Mówił: «Już dość się nagadałem, nie chcę, a wy chcecie ze mnie wszystko wyciągnąć jak rybki ze stawu».
Mimo, że po pierwszej wystawie w recenzjach pojawiły się takie określenia jak: «straszydła gipsowe» czy «perukarskie głowy» Xaweremu Dunikowskiemu udało się stworzyć własny, niepowtarzalne styl. Artysta natchnienia szukał w filozofii Nietzschego i Schopenhauera. Wczesną inspirację odnajdywał w dziełach A. Rodina. W jego pracach widać czasem także fascynację rzeźbą dawną – archaiczną.
Jego osobiste, traumatyczne przeżycia więźnia obozu w Oświęcimiu w którym przebywał przez pięć lat, znajdują wyraz w ekspresyjnej formie jaką Dunikowski operuje. Brutalna deformacja, nasycenie jaskrawymi barwami, masywne sylwetki, zgeometryzowane formy coraz bardziej zbliżające się do abstrakcji dają wyjątkowe efekty. Do końca swojego twórczego życia artysta stosował niezwykle zróżnicowaną stylistykę, od naturalistycznej i impresjonistycznej po ekspresyjną i bliską uproszczonemu kubizmowi. Wykorzystywał silną, zdecydowaną bryłę z ostro przecinającymi się płaszczyznami.
Gabriela WOŹNIAK-KOWALIK,
nauczycielka skierowana do Łucka i Kowla przez ORPEG
Foto: wikipedia.pl (Jan Mehlich, Maxxii, Marcin Szala), www.flickr.com, www.polskaniezwykla.pl
CZYTAJ TAKŻE:
ABC KULTURY POLSKIEJ: A JAK ASAMBLAŻ
