ABC kultury polskiej: Franciszek Żmurko – malarz salonowy
Artykuły

Kolejny wyjątkowy malarz, należący, niestety, do grona artystów nieco dzisiaj zapomnianych. Dziwnymi prawami rządzą się czasem sympatia i uwielbienie kolejnych pokoleń dla uznanych mistrzów.

Nazwisko, które nie powinno pokryć się kurzem, dziś wymaga przypomnienia.

A że był to niegdyś malarz szczególnie modny i ceniony, niech zaświadczy scena ze znakomitego polskiego serialu «Kariera Nikodema Dyzmy» nakręconego na podstawie powieści (o tym samym tytule) Tadeusza Dołęgi Mostowicza. Książka, a za nią i film, opowiada historię niebywałej kariery, jaką nieco za sprawą przypadku i szczęśliwego zrządzenia tzw. losu robi na salonach międzywojennej Warszawy nieokrzesany i niewykształcony, prowincjonalny Nikodem Dyzma. W jednej ze scen tytułowy bohater, piastujący już poważne stanowisko prezesa Banku Zbożowego, ogląda swoje nowo urządzone mieszkanie. Oprowadza go po nim jego sekretarz Krzepicki, człowiek wyjątkowo inteligentny i niezwykle starannie wykształcony:

– «[…] Ostatni krzyk mody i szyku. Będzie to z pewnością najbardziej znana garsoniera w Warszawie. Ekspresjonizm, dadaizm przeskoczył wszystko. […] To jest wspaniałe! To jest jeden z najbardziej intrygujących malarzy naszego wieku. No może jeszcze niezbyt doceniony, ale już się zaczyna o nim słyszeć. Panie prezesie, sztuka to jest najlepsza lokata kapitału…

– Co to?

– Żmurko.

– Co proszę?

– Żmurko, panie prezesie. Rarytas. Zdobyłem go specjalnie dla pana. Kosztowało to! Ale dzieło!

– Niczego i dziewczyna przy kości […]»

Tak, Franciszek Żmurko malował dziewczyny przy kości. Malował mocno roznegliżowane, właściwie półnagie kobiety, które były uosobieniem miłosnej ekstazy i rozkoszy. Patrząc na płótna artysty musimy zadać sobie pytanie, jak to możliwe, że w czasach, gdy panie odziane były od stóp po czubki włosów, gdy ściskały swe ciała koszmarnymi gorsetami, a wyuzdaniem było pokazanie światu kawałeczka niewieściego ciała, ów malarz zdobył takie uznanie i wzbudzał zachwyty bardzo pruderyjnej w końcu społeczności.

Franciszek Zmurko Una Donna

Una Donna (Hetera), około 1900. Zródło: Wikipedia

Gdy żył, jego współcześni pisali o nim: «artysta natchniony, o szerokim locie skrzydeł». Nazywano go «malarzem – poetą, który jak nikt inny wyśpiewuje czarowny wdzięk i piękność ciała kobiecego» (obydwa cytaty za «Tygodnikiem Ilustrowanym»). Każda wystawa Żmurki gromadziła tłumy. Ludzie z zapartym tchem oraz grubymi portfelami czekali na kolejny obraz mistrza. Brak wiszącego w gabinecie Żmurki uchodził w tamtych czasach za towarzyski faux pas.

Nikomu nie przyszło do głowy nazywać sztukę artysty bezwstydną. Nikt nigdy, żaden krytyk ani marszand, nie dopatrzył się niczego niewłaściwego w ociekających erotyzmem płótnach. Był to swego rodzaju fenomen i szaleństwo, jakie ogarnęło publiczność. Trzeba dodać, że owo uwielbienie wcale malarza nie dziwiło. Tak naprawdę uważał, że jest skazany na sukces. Możliwe, że wpływ na takie zachowanie artysty miał jego ojciec Wawrzyniec, który przez swoje życie szedł, jak przysłowiowa burza. Wprawdzie odnosił sukcesy w całkowicie innym obszarze, ale były one niezwykłe. Ojciec Franciszka Żmurki był matematykiem, profesorem Uniwersytetu Lwowskiego i Politechniki Lwowskiej. Z chłopskiej chałupy w Jaworowie przebojem wdarł się na salony. W wieku 27 lat objął katedrę matematyki na Akademii Technicznej we Lwowie.

Cóż zatem pozostało młodemu Frankowi, jak tylko słuchać ojca i sięgnąć po sławę i sukces. Żmurko junior cenił się zawsze bardzo wysoko, unikał kompromisów, uczył się i pracował. Najpierw we Lwowie, pod okiem Franciszka Tepy, później w Krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych, wreszcie, jak większość malarzy, w Monachium. Pierwsze, wielkie sukcesy stają się udziałem zaledwie osiemnastoletniego malarza. W 1880 r. «Tygodnik Ilustrowany» pisał: «Od pewnego czasu nazwisko pana Żmurki zajmuje mocno nasz świat artystyczny». Album z dziełami artysty wydrukowany w Dreźnie szedł, jak przysłowiowa woda. Niebawem kolejne wydania pojawiły się w Londynie, Paryżu i Nowym Jorku.

Franciszek Zmurko

Franciszek Zmurko. Zródło: Wikipedia

Franciszek Żmurko wdrapał się, choć właściwiej byłoby rzec – wskoczył bez wysiłku na piedestał. Zapewne pragnął na nim pozostać do końca świata i dłużej, jednak życie i jego bezlitosne prawa okazały się silniejsze. Ciężka i nagła choroba serca przerwała wspaniałe pasmo życia artysty. Zmarł w październiku 1910 r. w wieku zaledwie 51 lat.

«Żmurko pozostanie zwierciadłem duszy kobiecej, kobiecej psychologii, której poznaniu poświęcił całe swoje życie… Dusza malarza żyła dzięki fantastycznym wizjom, a technika jego była techniką mistrza. Obrazy jego były współdźwięczne z wysoką poezją» – napisał w «Tygodniku Ilustrowanym» polski malarz i krytyk sztuki Henryk Piątkowski.

Franciszek Zmurko Woman with a fan

Kobieta z wachlarzem. 1884. Zródło: Wikipedia

Gabriela WOŹNIAK-KOWALIK,
nauczycielka skierowana do Łucka i Kowla przez ORPEG

CZYTAJ TAKŻE:

ABC KULTURY POLSKIEJ: WŁADYSŁAW ŚLEWIŃSKI – POLSKI GAUGUIN

ABC KULTURY POLSKIEJ: EDWARD OKUŃ – MALARZ NIE(CO) ZAPOMNIANY

ABC KULTURY POLSKIEJ: OLGA BOZNAŃSKA – «SZARA MALARKA»

ABC KULTURY POLSKIEJ: ANDRZEJ PĄGOWSKI – CHŁOPAK Z PLAKATEM

ABC KULTURY POLSKIEJ: SZTUKA JEST UCIECZKĄ

ABC KULTURY POLSKIEJ: WŁADYSŁAW PODKOWIŃSKI – MALARZ WIELU I TYLKO JEDNEGO OBRAZU

ABC KULTURY POLSKIEJ: ANDRZEJ WRÓBLEWSKI – BUNTOWNIK, LEGENDA POLSKIEJ SZTUKI WSPÓŁCZESNEJ

ABC KULTURY POLSKIEJ: WIECZNIE POSZUKUJĄCY TADEUSZ MAKOWSKI

ABC KULTURY POLSKIEJ: PIOTR MICHAŁOWSKI – ROMANTYK W SŁUŻBIE NIEPODLEGŁEJ

ABC KULTURY POLSKIEJ: JACEK MALCZEWSKI – OBSESJA ŚMIERCI I PASJA ŻYCIA

ABC KULTURY POLSKIEJ: ARTUR GROTTGER – MALARZ NIEPODLEGŁEJ

ABC KULTURY POLSKIEJ: KOSSAKOWIE – DZIADEK, OJCIEC I SYN

ABC KULTURY POLSKIEJ: MAŁY WIELKI CZŁOWIEK – JAN MATEJKO

 

Powiązane publikacje
ABC kultury polskiej: Skandaliści w sztuce
Artykuły
Od zawsze artyści poszukiwali nowych środków artystycznego wyrazu, ciekawszych form oraz obszarów, w których mogliby wytyczać ścieżki prowadząc swoich widzów w nieznane lub niejednoznaczne stany emocjonalne. Takie zabiegi światu wiadome są od lat.
23 września 2022
ABC kultury polskiej: Marian Kociniak – niezapomniany Grzegorz Brzęczyszczykiewicz
Artykuły
Szerokiej publiczności polskiej najbardziej znany jest z trylogii komediowej «Jak rozpętałem II wojnę światową», z legendarnego kabaretu Marcina Wolskiego «60 minut na godzinę», gdzie odtwarzał rolę Maniusia oraz z roli Murgrabi z serialu «Janosik».
08 września 2022
ABC kultury polskiej: Kuszenie Świętego Antoniego
Artykuły
Każdy turysta i rodowity mieszkaniec Krakowa ma szanse odwiedzić kilkadziesiąt muzeów oferujących bogate, interesujące a częstokroć unikalne zbiory. Oczywiście skrajną naiwnością wykazałby się ten, kto chciałby owe skarby w krótkim czasie obejrzeć.
26 sierpnia 2022
ABC kultury polskiej: Ignacy Gogolewski – mistrz mowy polskiej
Artykuły
Wiele postaci literackich kojarzymy z aktorami, którzy wcielili się w role bohaterów wybitnych dzieł przeniesionych na duże lub małe ekrany. Jedną z takich postaci jest Ignacy Gogolewski, który zagrał Antka Borynę w serialu na podstawie powieści Władysława Reymonta «Chłopi» powstałym w latach 1971–1973 oraz jego wersji kinowej w reżyserii Jana Rybkowskiego z roku 1973.
29 lipca 2022
ABC kultury polskiej: Kaśka Sochacka – upór i talent
Artykuły
Upór, pracowitość, talent i odrobina szczęścia doprowadziły ją do popularności, dużej liczby fanów jej niezwykłego głosu oraz przyznania dwóch Fryderyków w 2022 r. za Fonograficzny Debiut Roku i za Album Roku Indie Pop za płytę «Ciche dni».
14 lipca 2022
ABC kultury polskiej: «Wiosna, ach to ty»
Artykuły
Radosne ćwierkanie ptaków, namacalne, rozleniwiające ciepło słonecznych promieni, pędzące po błękitnym niebie kawalkady już nie szarych chmur lecz białych, puchatych obłoków. Nowe pokłady energii, wszechobecna zieleń świeżych szat świata i nadzieje na lepsze jutro… Jak tu nie kochać wiosny? Z pewnością uwielbiali ją także polscy artyści przełomu XIX i XX wieku.
31 maja 2022
ABC kultury polskiej: Paweł Łoziński – reżyser w drodze
Artykuły
Paweł Łoziński to znany w Polsce reżyser, scenarzysta i producent interesujących filmów dokumentalnych. W wywiadzie dla internetowego radia «357» na pytanie: «Kim jesteś?» odpowiedział: «Człowiekiem w drodze».
24 maja 2022
Konopnicka: zawłaszczenia i rewizje
Artykuły
Była kobietą niezwykłą. Cechowała ją odwaga, determinacja, a przede wszystkim – niebywała ciekawość świata. Badacze jej życia i twórczości wiedzą to od dawna. Tymczasem większość osób przemierzających nazwane jej imieniem ulice ma w głowie zupełnie inny obraz. Staje im przed oczami matrona w długiej sukni, często w towarzystwie dzieci. Połączenie Matki Polki z narodowym wieszczem. 23 maja obchodzimy 180. rocznicę urodzin Marii Konopnickiej.
23 maja 2022
«Tam, gdzie grał – był teatr narodowy». Wspomnienie o Jerzym Treli
Artykuły
Był żywym pomnikiem teatru, a niektórzy mawiali wręcz, że «tam, gdzie gra Trela, tam jest teatr narodowy». Wybitny polski aktor Jerzy Trela zmarł 15 maja w Krakowie w wieku 80 lat.
18 maja 2022