ABC kultury polskiej: Skandaliści w sztuce
Artykuły

Od zawsze artyści poszukiwali nowych środków artystycznego wyrazu, ciekawszych form oraz obszarów, w których mogliby wytyczać ścieżki prowadząc swoich widzów w nieznane lub niejednoznaczne stany emocjonalne. Takie zabiegi światu wiadome są od lat.

Wprawdzie skandalizującym malarzom nigdy nie było łatwo. Zbierali ostre cięgi za swoje prace, a hejt lał się strumieniami. Ale pokusa i potrzeba odkrywania czegoś innego, wzbudzającego skrajne uczucia, była zbyt kusząca. Gusta i przyzwyczajenia wyrabiane przez pokolenia, ograniczane przy tym przez konwenanse i panującą w danym czasie obyczajowość, nie tak łatwo ulegają transformacji.

 Patrząc wstecz dostrzegamy skandal, jaki wywołał słynny pisuar Marcela Duchampa, obwołany przez niego rzeźbą i nazwany «Fontanną». To był 1917 rok! Wspaniałe dzieło «Śniadanie na trawie» Edwarda Maneta w 1863 r. wywołało niemniejsze oburzenie. Zarzucano mu wulgarność i niestosowność, a szczególnie negatywne emocje wzbudziła naga kobieta i jej wyzywające spojrzenie skierowane prosto w widza. Natomiast «Olimpię», dzieło tego samego malarza, pewna pani zaatakowała parasolką.

Edward Manet, «Olimpia», 1863 r. Public domain

Zdjęcie oryginału «Fontanny» Marcela Duchampa, 1917 r. Public domain

W 1997 r. na wystawie Royal Academy w Londynie została zaprezentowana zamrożona krew Marca Quinna oraz ogromny portret Myry Hindlay, morderczyni małych dzieci skazanej za swoje czyny na dożywocie. Do tego cały wizerunek sadystki tworzyły maleńkie plamki w kształcie dłoni dziecka. Szok?

Dennis Oppenheim. Rzeźba «Device to Root Out Evil», zainstalowana w Palma de Mallorca, 1997 r. Autor: Granada , CC BY-SA 4.0

Polski artysta, Marek Sułek, pokazał w Muzeum Sztuki Współczesnej w Hadze instalację zbudowaną z 500 kilogramów niebieskich ziemniaków, Christo zapakował w biały papier budynek Reichstagu, a Dennis Oppenheim zaprezentował labirynt wykonany z tysiąca dwustu wiązek siana.

Rodzima sztuka nie pozostaje w tyle za międzynarodowymi skandalistami. Na kamiennej podłodze wrocławskiej galerii prowadzonej przez Instytut Sztuki i Kultury Plastycznej Wyższej Szkoły Pedagogicznej w Zielonej Górze (obecnie Uniwersytet Zielonogórski), piętrzą się krwawe fragmenty wieprzowych płuc, wątrób, trzewi. Wchodzi naga dziewczyna i zaczyna tarzać się w tej krwawej masie. Po kilkunastu minutach takiego spektaklu nieruchomieje, wstaje i wychodzi. To performance absolwentki Akademii Sztuk Pięknych Aleksandry Kubiak.

Katarzyna Kozyra i jej «Piramida zwierząt» należy już bez wątpienia do kanonu polskiej sztuki współczesnej. Artystka musiała zmierzyć się z ogromnym atakiem zszokowanych i oburzonych ludzi, zwłaszcza wtedy, gdy obwieściła publicznie, iż sama wyszukiwała zwierzęta do swojej instalacji oraz nadzorowała ich zabijanie.

Katarzyna Kozyra, «Piramida zwierząt», CC BY-SA 3.0

Podobne reakcje widzów pojawiły się po pokazie Kozyry w poznańskiej galerii, gdzie na monitorach można było obserwować miłosny akt starych ludzi. Ludzkie ciało, traktowane jako narzędzie i tworzywo dzieł sztuki, pojawia się także na fotografiach wykonanych przez Kozyrę w trakcie leczenia białaczki, na którą chorowała. Jedno ze zdjęć w bezpośredni sposób nawiązuje do wspomnianej wcześniej «Olimpii» Maneta. Artystka także jest naga, lecz nie leży na pięknym szezlongu, ani nie otaczają jej kwiaty. Spoczywa na siermiężnym szpitalnym łóżku w towarzystwie kroplówek, a do wyłysiałej po chemioterapii głowy ma przyklejony kwiat.

Ludzkie ciało, stare, kalekie, umierające, nawet bliskich osób, jest bardzo często przedmiotem zainteresowania artystów wpisujących się w miano skandalistów. Artur Żmijewski, na pytanie dlaczego tak chętnie pokazuje nagość kalek, odpowiada, że pokazywanie świata idealnego, pozbawionego cierpienia jest obrazem fałszywym i niepełnym. Muszą uzupełniać go więźniowie zamknięci w swych okaleczonych cielesnych powłokach, skazani na klęskę egzystencji.

Akceptacja i zrozumienie współczesnych dzieł, a przynajmniej pewnych obszarów tej nowoczesności, wymaga zapewne wielkiego wysiłku, wiedzy, a także dobrej woli widza. Ważne jednak w całym procesie układania się artystów skandalistów z odbiorcami jest to, aby w szaleństwie poszukiwania nowych dróg oraz środków przekazu twórcy nie zawędrowali na manowce Sztuki pisanej przez wielkie S.

Gabriela Woźniak-Kowalik,
nauczycielka skierowana do Łucka i Kowla przez ORPEG

Powiązane publikacje
ABC kultury polskiej: «Kwiat Jabłoni» – muzyka, która pochwyci was w swoje objęcia
Artykuły
Ich utwór «Dziś późno pójdę spać» do września 2022 r. odtworzono na YouTube ponad 40 mln razy. Do dziś wydali płyty: «Niemożliwe», «Mogło być nic», «Live Pol’and’Rock Festival» i «Wolne serca». Piszą i śpiewają o tym, co ich dotyka, porusza, o świecie otaczającym człowieka i jego przeżyciach wewnętrznych. Szybki sukces zespołu «Kwiat Jabłoni» zaskoczył nawet jego założycieli.
05 października 2022
ABC kultury polskiej: Marian Kociniak – niezapomniany Grzegorz Brzęczyszczykiewicz
Artykuły
Szerokiej publiczności polskiej najbardziej znany jest z trylogii komediowej «Jak rozpętałem II wojnę światową», z legendarnego kabaretu Marcina Wolskiego «60 minut na godzinę», gdzie odtwarzał rolę Maniusia oraz z roli Murgrabi z serialu «Janosik».
08 września 2022
ABC kultury polskiej: Kuszenie Świętego Antoniego
Artykuły
Każdy turysta i rodowity mieszkaniec Krakowa ma szanse odwiedzić kilkadziesiąt muzeów oferujących bogate, interesujące a częstokroć unikalne zbiory. Oczywiście skrajną naiwnością wykazałby się ten, kto chciałby owe skarby w krótkim czasie obejrzeć.
26 sierpnia 2022
ABC kultury polskiej: Ignacy Gogolewski – mistrz mowy polskiej
Artykuły
Wiele postaci literackich kojarzymy z aktorami, którzy wcielili się w role bohaterów wybitnych dzieł przeniesionych na duże lub małe ekrany. Jedną z takich postaci jest Ignacy Gogolewski, który zagrał Antka Borynę w serialu na podstawie powieści Władysława Reymonta «Chłopi» powstałym w latach 1971–1973 oraz jego wersji kinowej w reżyserii Jana Rybkowskiego z roku 1973.
29 lipca 2022
ABC kultury polskiej: Kaśka Sochacka – upór i talent
Artykuły
Upór, pracowitość, talent i odrobina szczęścia doprowadziły ją do popularności, dużej liczby fanów jej niezwykłego głosu oraz przyznania dwóch Fryderyków w 2022 r. za Fonograficzny Debiut Roku i za Album Roku Indie Pop za płytę «Ciche dni».
14 lipca 2022
ABC kultury polskiej: «Wiosna, ach to ty»
Artykuły
Radosne ćwierkanie ptaków, namacalne, rozleniwiające ciepło słonecznych promieni, pędzące po błękitnym niebie kawalkady już nie szarych chmur lecz białych, puchatych obłoków. Nowe pokłady energii, wszechobecna zieleń świeżych szat świata i nadzieje na lepsze jutro… Jak tu nie kochać wiosny? Z pewnością uwielbiali ją także polscy artyści przełomu XIX i XX wieku.
31 maja 2022
ABC kultury polskiej: Paweł Łoziński – reżyser w drodze
Artykuły
Paweł Łoziński to znany w Polsce reżyser, scenarzysta i producent interesujących filmów dokumentalnych. W wywiadzie dla internetowego radia «357» na pytanie: «Kim jesteś?» odpowiedział: «Człowiekiem w drodze».
24 maja 2022
Konopnicka: zawłaszczenia i rewizje
Artykuły
Była kobietą niezwykłą. Cechowała ją odwaga, determinacja, a przede wszystkim – niebywała ciekawość świata. Badacze jej życia i twórczości wiedzą to od dawna. Tymczasem większość osób przemierzających nazwane jej imieniem ulice ma w głowie zupełnie inny obraz. Staje im przed oczami matrona w długiej sukni, często w towarzystwie dzieci. Połączenie Matki Polki z narodowym wieszczem. 23 maja obchodzimy 180. rocznicę urodzin Marii Konopnickiej.
23 maja 2022
«Tam, gdzie grał – był teatr narodowy». Wspomnienie o Jerzym Treli
Artykuły
Był żywym pomnikiem teatru, a niektórzy mawiali wręcz, że «tam, gdzie gra Trela, tam jest teatr narodowy». Wybitny polski aktor Jerzy Trela zmarł 15 maja w Krakowie w wieku 80 lat.
18 maja 2022