Była wybitną aktorką teatralną, filmową i telewizyjną, nagrywała słuchowiska i użyczała swojego głosu postaciom z bajek. Grała na deskach teatrów w Warszawie, Krakowie i Poznaniu. Przeżyła koszmar obozu koncentracyjnego w Ravensbruck.

Urodziła się w roku 1920 w Nowym Sączu. Rocznik ten został nazwany «pokoleniem Kolumbów», «zarażonych wojną» i «pokoleniem 1920». Ci, którzy zdali maturę w 1939, zadebiutowali w podziemiu w czasie wojny, brali czynny udział w walkach i zginęli. Wśród nich byli Tadeusz Gajcy, Krzysztof Kamil Baczyński, Zdzisław Stroiński i Andrzej Trzebiński. Druga grupa twórców z tego pokolenia zadebiutowała zaraz po wojnie, ale ich twórczość była w znaczącym stopniu nią przesiąknięta. Wśród nich byli Tadeusz Różewicz, Tadeusz Borowski, Gustaw Herling-Grudziński i Tadeusz Hen.

Zofia przeszła przez piekło II wojny światowej. Kiedy zaczęła studia w Państwowym Instytucie Sztuki Teatralnej, wybuchła największa wojna wywołana przez ludzkość. Brat namówił ją do działalności w ruchu oporu. Dzięki niemu brała udział w wielu akcjach, jednak najbardziej na jej losie zaważyło uwolnienie kuriera Jana Karskiego ps. «Witold», kiedy przebywał w sądeckim szpitalu. W stroju zakonnicy została wysłana do szpitala, żeby przekupić strażników. Akcja udała się, ale wkrótce gestapo ją złapało. Na Pawiaku była torturowana, a potem przeszła gehennę w obozie koncentracyjnym Ravensbruck. Udało jej się przeżyć tortury i eksperymenty hitlerowskie. Współwięźniarki nazywały ją Słowikiem, bo śpiewała sobie i innym pieśni w różnych językach, aby zapomnieć o koszmarze obozu. Z obozu do domu, do Nowego Sącza, wróciła pieszo.

Po wojnie mogła kontynuować wymarzoną karierę aktorki. Zadebiutowała w teatrach krakowskich: Teatrze im. Juliusza Słowackiego i Teatrze Starym. Zagrała tu m.in. w spektaklu «Przejrzały oczy nasze» Wandy Karczewskiej w reżyserii Józefa Karbowskiego, w «Balladynie» Juliusza Słowackiego w reżyserii Stanisława Woźnika oraz «Fantazym» tegoż autora w reżyserii Stanisława Osterwy. Potem wystąpiła na scenach teatralnych w Poznaniu w Teatrze Polskim i w Teatrze Nowym, gdzie między innymi stworzyła wyjątkową postać Ofelii w tragedii Williama Szekspira «Hamlet».

Przez następne lata wcieliła się w wiele ról w różnych teatrach w Warszawie. Grała tu w Teatrze Polskim, Teatrze Klasycznym, Teatrze Nowym, Teatrze Dramatycznym i Teatrze Powszechnym. Była Inez w sztuce Romana Brandstaettera «Ludzie z martwej winnicy», w przedstawieniu Jeana Racine’a «Berenika» zagrała świetnie tytułową rolę. Krytycy chwalili ją zgodnie za świetną grę aktorską. Z czasem role w klasycznych sztukach stały się jej specjalnością. Nikt tak jak ona nie oddawał uczuć, emocji i namiętności postaci. Wielkie kreacje stworzyła w adaptacji powieści Gustawa Flauberta «Pani Bovary» w reżyserii Ireneusza Kanickiego oraz w kolejnym dramacie Juliusza Słowackiego «Ksiądz Marek», w którym zagrała Judytę. Tę sztukę reżyserował Adam Hanuszkiewicz.

Popularność przyniosły jej także występy w Teatrze Telewizji. Do dziś niezapomniane pozostały jej kreacje między innymi w sztukach: «Idy marcowe» Thorntona Wildera w reżyserii Jerzego Gruzy, «Elza» Luisa Aragona, «Powrót do Itaki» Maryny Broniewskiej, «Życie» w reżyserii Jerzego Gruzy oraz w monodramie Ernesta Brylla. Zagrała też w spektaklu «Chłopcy» Stanisława Grochowiaka w reżyserii Tadeusza Jaworskiego, w «Warszawiance» Stanisława Wyspiańskiego w reżyserii Andrzeja Łapickiego. Łącznie w Teatrze Telewizji wystąpiła w ponad siedemdziesięciu spektaklach. Ostatnią rolę zagrała w 2002 roku w spektaklu «Tartuffe, czyli obłudnik» Moliera. Tę sztukę z kolei reżyserował wybitny aktor Andrzej Seweryn.

Zofia Rysiówna w jednej z ról teatralnych. Klatka z filmu

Większość swego życia zawodowego poświęciła graniu w teatrze, ale wystąpiła też na dużym ekranie. Warto przypomnieć jej świetne role w filmach: «Rok spokojnego słońca», «Zawrócony», «Faustyna» czy «Królowa Aniołów». Grała także w serialach, m.in. w popularnych w Polsce «W labiryncie» w reżyserii Pawła Karpińskiego oraz «Dom» w reżyserii Jana Łomnickiego.

Pamiętamy jej głos również z bajki muzycznej «Dolina Muminków», gdzie odgrywała Emmę. Natomiast w bajkach «Kubuś Puchatek» i «Chatka Puchatka» była Kangurzycą. Wzięła także udział w wielu słuchowiskach nadawanych w Polskim Radiu.

Miłością jej życia był wybitny reżyser Adam Hanuszkiewicz. Miała z nim dwójkę dzieci. Grała w spektaklach przez niego reżyserowanych. Po rozstaniu z reżyserem, który z kolei odszedł do innej aktorki – Zofii Kucówny, związała się z operatorem Sergiuszem Sprudinem. Po jego śmierci żyła już samotnie.

Krytykom i widzom imponowała dykcją i kulturą słowa. Nazywano ja wielką heroiną polskiego teatru. W każdą postać graną przez siebie starała się włożyć maksimum własnej wrażliwości, emocji, zdobytych doświadczeń i niełatwych przeżyć ze swojego życia.

Grób Zofii Rysiówny na cmentarzu Komunalnym w Nowym Sączu. Autor AusLodz. CC BY-SA 4.0

Wiesław Pisarski,
nauczyciel języka polskiego skierowany do Kowla przez ORPEG

Na głównym zdjęciu: Zofia Rysiówna w spektaklu «Burza». Teatr Nowy w Warszawie. Autor Edward Hartwig. CC BY-SA 4.0