Malta Festival Poznań należy do najważniejszych wydarzeń artystycznych Europy Środkowo‑Wschodniej, będąc od ponad trzydziestu lat miejscem dialogu między różnymi dziedzinami sztuki, kulturami i językami artystycznymi.

Nie jest to jedynie festiwal teatralny, ale dynamiczny projekt kultury współczesnej, który ewoluował od plenerowego przeglądu teatrów alternatywnych do wielowątkowego wydarzenia obejmującego teatr, taniec, muzykę, film, słowo pisane i sztuki performatywne.

Jego historia to zarazem historia przemian Polski po 1989 r.: przejścia od izolacji w najweselszym baraku PRL-u do otwartości na świat, od artystycznych eksperymentów offowych do międzynarodowej wymiany idei.

Międzynarodowy Festiwal Teatralny Malta powstał w szczególnym momencie historii – tuż po upadku systemu komunistycznego i transformacji ustrojowej w Polsce. Był to czas otwarcia granic i gwałtownego przyspieszenia wymiany kulturalnej. Festiwal zainaugurowano w czerwcu 1991 r. w Poznaniu.

Pomysł jego powstania był związany z chęcią ożywienia terenów wokół Jeziora Maltańskiego oraz wykorzystania potencjału przestrzeni publicznej do prezentacji sztuki. Z inicjatywą wyszedł Michał Merczyński, związany z Teatrem Polskim i środowiskiem teatru alternatywnego. Jego koncepcja była prosta, a zarazem rewolucyjna: zamiast przenosić spektakle z zamkniętych teatrów do pleneru, zapraszał twórców na otwartą przestrzeń.

Performans powietrzny «The Air Between Us» wykonany przez nowozelandzkich artystów Florent Devlesaver & Chloe Loftus. Materiały prasowe Malta Festival. Fot. Sonia Goiccoechea. Materiały prasowe Malta Festival

Pierwsza edycja obejmowała osiem spektakli, jednak od samego początku miała charakter międzynarodowy. Do Poznania przyjechały zespoły m.in. z Włoch i Hiszpanii. Najważniejszą cechą pierwotnej Malty było połączenie teatru z przestrzenią miejską, obecność sztuki w życiu codziennym mieszkańców, świadome przekraczanie estetycznych i kulturowych granic. Festiwal stał się «świętem teatru», które rozgrywało się w rożnych miejscach Poznania.

W pierwszym dziesięcioleciu Malta Festival był przede wszystkim festiwalem teatru ulicznego i plenerowego. Artyści z całego świata prezentowali spektakle w przestrzeni publicznej: na ulicach, placach i nad jeziorem. Charakterystyczne były widowiskowe parady, akcje artystyczne w mieście, udział przypadkowych przechodniów w spektaklach, eksperymenty z formą i narracją. Był to teatr bezpośredni – bez tradycyjnej sceny i bez bariery między aktorem a widzem.

Już w latach 90. Malta stała się miejscem spotkania różnych tradycji teatralnych. Artyści z Zachodu i Wschodu, z Europy i spoza niej, tworzyli wielogłosowy obraz współczesnej sztuki. To właśnie wtedy festiwal zaczął budować swój prestiż jako platforma prezentacji teatru alternatywnego, performansu, teatru fizycznego i sztuki eksperymentalnej.

Spektakl «Bark» nordyckiego kolektywu «Acting for Climate». Fot. Ph_C.Cirstea. Materiały prasowe Malta Festival

W kolejnych latach program rozszerzono o koncerty muzyczne, projekcje filmowe, działania taneczne, sztuki wizualne, rozmowy o książkach, pokazy jogi. W ten sposób festiwal przekształcił się w wielodyscyplinarne wydarzenie artystyczne.

Przełomowym momentem było wprowadzenie w 2010 r. tzw. Idiomów – tematów przewodnich każdej edycji, pozwalających na tworzenie programu jako całości ideowej oraz interpretowanych przez zaproszonych kuratorów. Następnie Idiom został zastąpiony Portretem Artysty przedstawiającym osobę twórcy i jego dorobek artystyczny.

Od początku XXI wieku festiwal coraz wyraźniej angażował się w problemy społeczne i polityczne. Stał się miejscem debaty o demokracji, tożsamości europejskiej, wolności jednostki i relacjach społecznych. Sztuka prezentowana na Malcie nie była już tylko eksperymentem formalnym – stała się narzędziem interpretacji rzeczywistości.

Występ «Opera na chwilę» słoweńskiego zespołu «Bunker». Fot. Urska Boljkovac. Materiały prasowe Malta Festival

W ostatnich latach nastąpiła ważna zmiana: prawa do festiwalu przejęła Dominika Kulczyk, która zapowiedziała nową odsłonę programową.

Współczesna Malta często buduje swoją narrację wokół relacji międzyludzkich – miłości, bliskości i odpowiedzialności. Kulminacyjnym wydarzeniem 36. edycji Malta Festival był spektakl «The Second Woman» autorstwa Nat Randall i Anny Breckon prezentowany wcześniej na najważniejszych scenach świata. W Poznaniu został wystawiony w polskiej wersji z udziałem Magdaleny Cieleckiej.

Przedstawienie trwa 24 godziny bez przerwy z udziałem jednej aktorki i 100 mężczyzn i nie przewiduje wcześniejszych prób. Spektakl jest pełną improwizacją. Cały czas powtarzana jest w nim scena rozstania. W kulminacyjnym momencie każdy partner wypowiada jedno zdanie: «zawsze cię kochałem» lub «nigdy cię nie kochałem».

Magdalena Cielecka przez 24 godziny pozostawała na scenie, powtarzając tę samą scenę z kolejnymi partnerami. Było to doświadczenie ekstremalne fizycznie, wyczerpujące emocjonalnie. Aktorka podkreślała znaczenie energii widowni i intensywność przeżycia, którego nie da się porównać z tradycyjnym teatrem.

Spektakl przyciągał widzów przez całą dobę – nawet w środku nocy. Publiczność mogła wchodzić i wychodzić, obserwowała fragmenty lub całość, współtworzyła wydarzenie. Krytycy uznali spektakl za przełomowy, «hipnotyzujący eksperyment artystyczny», «projekt, który przejdzie do historii». Podkreślano szczególnie: niezwykłą wytrzymałość aktorki, siłę prostoty formy, głębię analizy relacji międzyludzkich. Spektakl ten idealnie wpisuje się w tradycję Malta Festival, który wychodzi poza konwencjonalne formy teatru, łączy sztukę z doświadczeniem społecznym oraz angażuje widza jako uczestnika.

W tegorocznym festiwalu wzięło udział ponad 500 artystów z 20 krajów. Widzowie mieli w czym wybierać: przedstawienia teatralne i muzyczne, projekcje filmowe, plenerowa kolacja dla 300 osób łącząca kuchnię, sztukę, muzykę i działania społeczne, zajęcia z jogi, gimnastyka słowiańska i plecenie wianków. Odbyły się rozmowy dotyczące kobiet, duchowości, zdrowia i dobrostanu człowieka, przywództwa, i współczesnych problemów społecznych.

Projekt «Efekty Specjalne» argentyńskiego duetu Luciana Acuña & Alejo Moguillansky. Fot. VictorFrankowski. Materiały prasowe Malta Festival

Wiesław Pisarski,

nauczyciel skierowany do Kowla przez ORPEG

Na głównym zdjęciu: Spektakl «Épiphytes» belgijskiego zespołu cyrkowego «Cie des Chaussons Rouges». Fot. David Levene @ChaussonsRouges. Materiały prasowe Malta Festival