Imię Georgija Łukomskiego jest słabo znane miłośnikom sztuki, choć można go uznać za jednego z najlepszych badaczy historii architektury na Ukrainie.
Prace Georgija Łukomskiego są cenne dlatego, że dzięki nim możemy zobaczyć, jak wyglądały zabytki architektury, które zostały zniszczone w wyniku zbrodniczego podejścia do kultury w czasach sowieckich. Pisał w nich o zabytkowych dworkach i wiejskich cerkwiach, wspaniałych pałacach i majestatycznych świątyniach. Jego dorobek twórczy to liczne rysunki, akwarele, monografie, artykuły naukowe, wyjątkowe fotografie. Trudno znaleźć kogoś, kto tak wiele zrobił dla sztuki ukraińskiej i kogo niemal wymazano z naszej pamięci, jak bohatera tego artykułu.
Georgij Łukomski był architektem, malarzem, znawcą sztuki i historykiem. Urodził się 2 marca 1884 r. w rosyjskiej Kałudze, zmarł w 1952 r. w Nicei (Francja). Ojciec, zubożały dworzanin z Podola, według legendy rodzinnej, wywodził się z rodu Giedyminowiczów. Brat Georgija, Władysław, historyk i heraldyk, podpisywał swoje pierwsze prace pseudonimem Olgierdowicz-Łukomski.
W latach 1893–1896 Georgij Łukomski studiował w Kałuskiej, a później w Orłowskiej Szkole Realnej. To tam zainteresował się sztuką, co skłoniło go do podjęcia nauki w szkole artystycznej. Decydując się na badanie architektury, już pierwszego lata po ukończeniu szkoły realnej wyjechał do Petersburga. Tutaj uczył się w klasie malarstwa i rysunku Goldblatta i przygotowywał się do egzaminów na Akademię Sztuk Pięknych. Jego losy potoczyły się jednak inaczej: w 1901 r. Łukomski znalazł się w odległym Kazaniu i wstąpił do tamtejszej szkoły artystycznej. Tu z pasją zabrał się za opisywanie lokalnych zabytków. W 1903 r. dostał się jednak na studia do Akademii Sztuk Pięknych w Petersburgu.
W 1904 r. artysta wyruszył w inspirującą podróż po Europie, która wywarła istotny wpływ na jego twórczość i wyznaczyła kierunek przyszłych poszukiwań. Podczas tej podróży odwiedził Paryż, Lyon, Genewę, Mediolan, Wenecję, Monachium, Wiedeń, Kraków, Lwów i Kijów. Z powodu problemów z płucami, petersburski klimat był artyście przeciwwskazany, więc udał się na leczenie na Wołyń, do miasteczka Korostyszów koło Żytomierza. Tutaj cieszył się lasami iglastymi. I tutaj stworzył cykl akwareli «Driewlanskije napiewy» («Drewlańskie motywy»). Od 1907 r. Georgij Łukomski mieszkał w Moskwie, gdzie studiował rysunek.
Na początku XX w. kilku artystów ze stowarzyszenia «Mir Isskustwa» («Świat sztuki») zaczęło zwracać szczególną uwagę na miejskie pejzaże, krajobrazy zapomnianej prowincji i zabytki. Najwierniej te tematy odzwierciedla piękna, świeża technika artystyczna Mścisława Dobużyńskiego, Aleksandra Benoisa, Nikołaja Roericha i innych artystów. Georgij Łukomski w swoich pracach graficznych podążał tą samą drogą, poświęcając uwagę głównie prowincjonalnym obiektom historycznym. Artysta preferował pracę na ciemnym, dymnym, szarym, niebiesko-brązowym papierze, na którym osiągał szczególny efekt rozjaśniając rysunki gwaszem. Jednocześnie dwoma-trzema pociągnięciami kolorowych ołówków wprowadzał nastrój mistyczny. Łukomski lubił przyciemniany papier i umiejętnie wykorzystywał go w swoich pracach, osiągając impresjonistyczną lekkość. Ponadto w grafikach często wykorzystywał pogrubione, podkreślone linie konturu i sylwetki, ale głównym atutem jego prac były miękkość, spokój i harmonia.
W przełomowym dla twórczości artysty roku 1909 rozpoczęła się jego aktywna działalność w różnych wydawnictwach i udział w wystawach malarskich. Krytycy sztuki byli zaskoczeni tym, że młody człowiek mógł ujrzeć tak wiele pięknych miejsc we Włoszech i przedstawić je w tak niezwykły sposób. Znany wydawca, Siergiej Makowski, zaproponował Georgijowi Łukomskiemu współpracę, zorganizowano wówczas także pierwszą wystawę jego prac.
Po studiach ukazały się jego artykuły, głównie o tematyce ukraińskiej: o Kamieńcu Podolskim w 1910 r., o ukraińskim baroku w 1911 r., o Wiśniowcu na Wołyniu w 1912 r.
Georgij Łukomski poświęcił wiele uwagi studiowaniu i opisywaniu artystycznych i architektonicznych perełek Ukrainy. Badając zabytkowe świątynie i empirowe dworki w różnych jej zakątkach, czuł je jako architekt, poetyzował ich dawną świetność, próbował ocalić od zapomnienia i zniszczenia. Dotychczas nikt nie dokonał większych od niego osiągnięć w badaniach dawnej architektury wołyńskiej.
Całe swoje życie Georgij Łukomski poświęcił prowincji, a jego prace były wydawane w Petersburgu, Paryżu i Rzymie. Jego książki były publikowane na papierze wysokiej jakości, z pięknymi ilustracjami i we wspaniałych okładkach, ale w niewielkich nakładach, dlatego teraz są prawdziwą rzadkością bibliograficzną. Przede wszystkim musimy wymienić takie publikacje, jak «Galicja w jej zabytkach. Eseje z historii architektury XII–XVII w. i rys. Łukomskiego» i «Zabytkowe dwory w Guberni Charkowskiej» z piękną okładką autorstwa Georgija Narbuta. W 1917 r. w Petersburgu, nakładem 300 egzemplarzy, ukazała się broszura «Zamek Łucki», która dziś jest prawdziwą rzadkością bibliograficzną. Monografia z kilkoma zdjęciami i rysunkami opisuje historię i ówczesny stan zamku Lubarta w Łucku.
W 1918 r. Georgij Łukomski przeniósł się do Kijowa. Tu stał na czele Wydziału Architektury Ukraińskiego Komitetu Ochrony Zabytków, później wiele uwagi poświęcił Muzeum Chanenków – na emigracji dużo pisał o kolekcji tego Muzeum i jego twórcach. Około 1919 r. wyemigrował do Niemiec, a następnie do Francji.
Georgij Łukomski jest być może jedynym fotografikiem, który na początku XX w. upamiętnił zabytki architektoniczne w dawnych ośrodkach kultury położonych na terenie obecnej Ukrainy: Kijowie, Lwowie, Czernihowie, Łucku, Równem, Kozielcu, Zasławiu, Dubnie, Ostrogu, Wiśniowcu i innych. Niestety większość jego zdjęć nie przetrwała. Możemy dowiedzieć się o działalności artysty m.in. dzięki jego książkom, które ukazały się na emigracji. Przedstawiały one zagranicznym czytelnikom architekturę Ukrainy. Podkreślić należy, że podczas renowacji zniszczonego w czasach radzieckich Soboru św. Michała Archanioła o Złotych Kopułach wykorzystano zdjęcia Georgija Łukomskiego i ilustracje z albumu «Kijów», wydanego w Monachium w 1923 r.
W latach 1910. w wydawnictwie «Wspólnoty św. Eugenii» ukazała się seria pocztówek z rysunkami Georgija Łukomskiego, na których przedstawiono zabytki architektury wołyńskich miast, m.in. pałac Lubomirskich w Równem, Ławrę Poczajowską, zabytki Zasławia oraz zamki w Ostrogu i Dubnem.
Wiktor LITEWCZUK
W artykule wykorzystano materiały z książki Wiktora Kyrkewycza
«Kijowska Wspólnota Roerichów» (Kijów, 2005)
CZYTAJ TAKŻE:
LITOGRAFIE NAPOLEONA ORDY NA POCZTÓWKACH
WOŁYŃ NA POCZTÓWKACH POLSKIEGO TOWARZYSTWA KRAJOZNAWCZEGO
POCZTÓWKI WOŁYŃSKIEGO TOWARZYSTWA KRAJOZNAWCZEGO W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM
JAN BUŁHAK – OJCIEC POLSKIEJ FOTOGRAFII
