Stare pocztówki obecnie wyglądają jak swoiste przesłanie z przeszłości. Tym ilustrowanym kartkom wyznaczono szczególną rolę w zachowaniu i przekazywaniu historii Wołynia początku XX wieku.

Ponad sto lat temu pocztówka miała dużo różnych nazw: «otwarty list», «karta korespondencyjna», «kartka dla korespondencji» (lata 1895–1909), «karteczka pocztowa», «kartka-list», «odkrytka», «kartka do pisania», «pocztówka» (lata 1909–1917). Według fachowców początek XX w. stał się «złotym okresem» kartki pocztowej.

Filokartystyka, pojmowana jako zbieranie i badanie ilustrowanych pocztówek, powstała równocześnie z ich pojawieniem się w obiegu. Mimo rozpowszechnienia Internetu, pocztówka nadal jest przez ludzi uwielbiana. Żadna komunikacja elektroniczna nie zastąpi kilku szczerych, własnoręcznie napisanych słów, a właściwa ilustracja na kartce jeszcze bardziej podkreśli treść tekstu.

Pocztówka została wynaleziona na skutek potrzeby uproszczenia sposobu przekazywania informacji. Pierwsza wzmianka o kartach pocztowych datowana jest na rok 1777, gdy francuskie czasopismo «Almanach de la petite poste de Paris» poinformowało: «Poczta przesyła grawerowane karty pocztowe bez kopert, dlatego zamieszczone w nich informacje są dostępne dla wszystkich». Natychmiast wokół wynalazku pojawiły się liczne kontrowersje. Oponenci twierdzili, że nowa usługa jest bezwstydna, ponieważ odkrywa tajemnice prywatnego życia danej osoby. Mimo to grawerowane kartki do końca XVIII w. stały się bardzo modne.

Współczesna pocztówka jako zjawisko masowe powstała o wiele później. Oto fakty i osoby, które wywarły największy wpływ na jej rozwój.

30 listopada 1865 r., w czasie konferencji pocztowej w mieście Karlsruhe, poczmistrz Prus Heinrich von Stephan zaproponował wprowadzenie nowej «karty pocztowej» («postblatt»), przeznaczonej do otwartych wiadomości. Projekt nie uzyskał jednak poparcia. Profesor Akademii Wojskowej w Wiedniu Emanuel German w gazecie «Neue freie presse» w dniu 26 stycznia 1869 r. również pisał o konieczności wprowadzenia kartek, które on nazywał «karteczkami pocztowymi» («postkarten»). 22 września tegoż roku w Austrii, po raz pierwszy w historii poczty światowej, wydrukowano otwarte listy, wykonane z grubego żółtego papieru o rozmiarach 123x83 mm. Na pocztówce wyciskano napis «korrespondenz karte» («karta korespondencyjna»), a w prawym rogu zamieszczano znaczek pocztowy. 1 października 1869 r. kartki do korespondencji pojawiły się w pocztowych okienkach, jednak nie było jeszcze na nich ilustracji.

Niemcy są przekonani, że ilustrowana karta pocztowa została wynaleziona przez handlowca książkami Augusta Schwartza z Oldenburga, który 16 lipca 1870 r. wypuścił kartkę z winietką przedstawiającą artylerzystę z armatą.

W listopadzie 1870 r., podczas wojny francusko-pruskiej, wydawca książek Leon Besnardeau z Bretanii zauważył, że żołnierze ozdabiają rysunkami kupione u niego kartki korespondencyjne. Besnardeau sam zaczął ilustrować kartki umieszczając na nich litograficzne winiety przedstawiające broń i sceny bitewne.
W 1868 r. wydawnictwo Friedleina z Lipska і księgarz Herman Serbe z Pardubic zaproponowali wydawanie uniwersalnej karty pocztowej zawierającej dwadzieścia osiem najczęściej używanych w korespondencji pytań i wyrażeń.

Pierwsze ilustrowane kartki były czarno-białe. Wkrótce zaczęto wydawanie kolorowych, jednak jeszcze niedoskonałych chromolitografii. Pod koniec lat 90. XIX w. powstały autotypia i fototypia, najpierw czarna, później w sepii i kolorowa. Fototypia na długo pozostała głównym rodzajem ilustrowanej kartki, szczególnie geograficznej. Następnie zaczęto stosować technikę cynkografii i ksylografii, a później heliografii.

Lwów. Fototypia, kolaż ok. 1900 r. Wydawnictwo Niemojowskiego, Lwów.

Najstarsze pocztówki wykonane są głównie za pomocą techniki litograficznej, rzadziej miedziorytu i stalorytu. Wizerunki w takich przypadkach były przeważnie wolną drukarską lub artystyczną interpretacją. Dopiero takie techniki, jak światłodruk, heliograwiura i rotograwiura pozwoliły na druk o wysokiej jakości. I tylko światłodruk umożliwił przeniesienie obrazu z dobrego zdjęcia na papier o wysokiej jakości. Na kartkach wykonanych w tej technice można było powiększyć ilustrację, podkreślając jednocześnie szczegóły. Po 1915 r. najbardziej popularną techniką obok trój- i czterokolorowego druku był offset. Jednak jako druk płaski i o dużej siatce znacznie obniżył on jakość ilustracji na pocztówce.

Sambór. Fototypia, kolaż ok. 1900 r. Wydawnictwo C. Eisenberga, Sambór

Czerniowce. Fototypia, kolaż ok. 1900 r. Wydawnictwo «Lederer i Popper», Praga

Od końca XIX do połowy XX w. bardzo popularne były kartki fotograficzne. Ich autorzy wykorzystywali gotowy papier fotograficzny, wykonany w formacie pocztówki. Jakość takiej produkcji była różna, ale prawie każdy fotograf miał możliwość wysyłania wykonanych przez siebie zdjęć jako pocztówek. Zdjęcia były uzupełniane w elementy ozdabiające. Zwłaszcza stosowano pozłotę, cekiny, wytłoczenia. Ozdoby wykonywano także z bawełny, ptasiego pierza, włosów, roślin, drzew, metali, celuloidu, jedwabiu, koralików, farb fluorescencyjnych itp. Autorzy pocztówek używali retuszu, kolaży z kilkoma widokami, dorysowywali chmury, słońce i księżyc, dekorowali pracę winietami i ramkami.

Stanisławów. Fototypia, kolaż ok. 1900 r. Stanisławów w 1914 r. Wydawnictwo «Lederer i Popper», Praga

Później kartka stała się towarem przynoszącym duże dochody. Aspekt komercyjny niewątpliwie był ważny, jednak nie zawsze decydujący. Niektóre pocztówki produkowano na zlecenie organizacji społecznych, osób prywatnych, wspólnot religijnych, właścicieli sklepów i pensjonatów. Nakład takich kartek był minimalny, dlatego do naszych dni przetrwało ich bardzo mało.

Lwów. Litografia 1895 r. Wydawnictwo nieznane

Tarnopol. Litografia 1900 r. Wydawnictwo nieznane

Praktycznie wszystkie dziedziny życia stały się tematem wydawanych pocztówek, które zachowały przez wiele wieków urok widoków, architektury, ludzi różnych ras i narodowości, różnorodność rzemiosł, codziennego życia, historycznych wydarzeń i ideologii.

Drohobycz. Litografia ok. 1905 r. Wydawnictwo А. Schwidernoch, Wiedeń

W 1872 r. ilustracja, która wcześniej była umieszczana na tej stronie kartki, gdzie wpisywano adresata, została przeniesiona na stronę korespondencyjną. Pierwsze ilustracje zajmowały tylko część tej strony, ale stopniowo zajęły ją w całości. Odwrotna strona była przeznaczona wyłącznie na adres, a nadawca musiał pisać tekst na ilustracji lub nie pisać go wcale. Tę niedogodność usunięto dopiero w 1904 r., gdy jedną ze stron podzielono na dwa pola: jedno przeznaczone na treść korespondencji oraz drugie z miejscem na wpisanie adresata, jak to praktykuje się do dziś.

W 1874 r. na Kongresie Pocztowym w Bernie przedstawiciele 22 państw ustalili jedyny międzynarodowy rozmiar otwartego listu – 140х90 mm (w 1925 r. wprowadzono nowy międzynarodowy rozmiar – 150х105 mm).

Wiktor LITEWCZUK

CZYTAJ TAKŻE:

ŁUCK NA ŁAMACH «TYGODNIKA ILUSTROWANEGO»

LITOGRAFIE NAPOLEONA ORDY NA POCZTÓWKACH

WOŁYŃ NA POCZTÓWKACH POLSKIEGO TOWARZYSTWA KRAJOZNAWCZEGO

POCZTÓWKI WOŁYŃSKIEGO TOWARZYSTWA KRAJOZNAWCZEGO W OKRESIE MIĘDZYWOJENNYM

JAN BUŁHAK – OJCIEC POLSKIEJ FOTOGRAFII

KRZEMIENIEC OŚRODKIEM SZTUKI FOTOGRAFICZNEJ NA WOŁYNIU

ŁUCK W OBIEKTYWIE HENRYKA PODDĘBSKIEGO

ARCHITEKTURA UKRAINY W TWÓRCZOŚCI GEORGIJA ŁUKOMSKIEGO

UNIKATOWA PUBLIKACJA GEORGIJA ŁUKOMSKIEGO O ŁUCKIM ZAMKU

ŁUCK, OSTRÓG, TREMBOWLA I INNE MIASTA W TWÓRCZOŚCI LEONARDA CHODŹKI