ABC kultury polskiej: Jerzy Grotowski – wielki wizjoner, mag i reformator teatru
Artykuły

Aż trudno uwierzyć, że człowiekiem teatru został przez przypadek. Ten późniejszy reżyser i mistrz pracy z aktorem powiedział, że wybierze te studia, na które egzamin będzie pierwszy.

Do wyboru miał orientalistykę, medycynę i wyższą szkołę teatralną. Egzaminy do tej ostatniej były najszybciej i tak rozpoczął swoją przygodę z teatrem.

Jerzy Grotowski urodził się w 1933 r. w Rzeszowie, a zmarł w 1999 r. w Pontederze we Włoszech. Jego całe życie to teatr. W 1955 r. ukończył studia aktorskie na Państwowej Wyższej Szkole Teatralnej w Krakowie, potem studiował reżyserię w Moskwie, gdzie poznał metodę teatralną Stanisławskiego, która polegała na tym, że aktor słucha swojej podświadomości, reaguje na różne bodźce na scenie, na innych aktorów, na swoje wspomnienia, emocje i w każdej chwili potrafi improwizować, odpowiadać ciałem i słowem na wszystko, co na niego oddziałuje. Potem wrócił do Krakowa, gdzie na UJ także studiował reżyserię.

Grotowski 1

Pomnik Jerzego Grotowskiego w Opolu. Public domain

Zadebiutował w Teatrze Starym w Krakowie, gdzie wyreżyserował «Krzesła» Egene’a Ionesco i «Wujaszka Wanię» A. Czechowa. W 1959 r. zaczął pracować w Opolu w Teatrze 13 Rzędów. Teatr w 1965 r. przeniósł się do Wrocławia i zmienił swą nazwę na Teatr Laboratorium 13 Rzędów. Tutaj wyreżyserował między innymi: «Orfeusza» wg Jeana Cocteau, «Kaina» wg George’a Gordona Byrona, «Misterium Buffo» wg Włodzimierza Majakowskiego, «Siankuntalę» wg Kalidasy i «Tragiczne dzieje doktora Fausta» wg Christophera Marlowe’a. Zmierzył się też z dramatami romantycznymi: «Dziadami» Adama Mickiewicza, «Kordianem» Juliusza Słowackiego oraz dramatem «Akropolis» Stanisława Wyspiańskiego.

We Wrocławiu sformułował teorię teatru ubogiego, w którym najważniejszymi elementami są aktor i widz. Aktor miał za zadanie w swej grze dotrzeć do najgłębszych tkwiących w nim warstw psychiki i emocji. Musiał się odwoływać także do mitów i archetypów powstałych przez wieki w naszej kulturze.

Za realizację tych idei uznano przedstawienie «Księcia Niezłomnego» Calderona według parafrazy polskiego romantyka Juliusza Słowackiego i rolę Ryszarda Cieślaka – najważniejszego aktora Grotowskiego – z 1965 r. Najsłynniejszym przedstawieniem Grotowskiego jest «Apocalypsis cum figuris», opowiadające o powrocie Chrystusa na ziemię i odrzuceniu go przez ludzi. Ostatnim przedstawieniem Teatru Laboratorium był «Thanatos polski» wyreżyserowany przez Cieślaka w 1981 r. Obecnie mieści się tu Instytut im. Jerzego Grotowskiego.

Następnym etapem działalności Grotowskiego był parateatr. Warsztaty Prowadził głównie w Brzezince koło Oleśnicy. Miały one na celu pogłębienie umiejętności komunikowania się między ludźmi i psychoterapię. Najważniejsza na tych zajęciach była praca z ciałem.

Potem przyszedł czas na Teatr Źródeł. Uczestnicy tego projektu badali techniki rytualne i dramatyczne, mające na celu szukanie źródeł naszego zachowania i komunikacji międzyludzkiej, oraz doświadczania, jak to określał Grotowski, «nieśmiertelności życia». Reżyser odwiedził między innymi Haiti, Nigerię, Indie i Meksyk.

W latach 1982–1985 prowadził wykłady na Uniwersytecie Kalifornijskim w Irvine, gdzie tworzył Teatr Obiektywny. Wprowadzenie technik rytualnych do dramatu miało przynieść odnalezienie uniwersalnych sposobów gry aktorów.

Ostatni etap działalności Grotowskiego to miejscowość Pontedera we Włoszech. Tu założył Workcenter of Jerzy Grotowski. Potem zostało nazwane Workcenter of Jerzy Grotowski and Thomas Richards. Pracował tutaj także nad technikami rytualnymi takimi jak haitański taniec janwalu i afrokaraibskie pieśni wibracyjne. W tym czasie powstało przedstawienie zatytułowane «Akcja», które już nie było przeznaczone dla widza, ale dla aktora. Było to pełne rozwinięcie aktu tworzenia całkowitego aktora oraz pojęcia «sztuki jako wehikułu». Właściwym celem sztuki jest przeniesienie człowieka w inny wymiar rzeczywistości i przemiana ciała, twierdził Grotowski.

Od 1997 r. został profesorem antropologii teatralnej na College de France i tam wykładał. Otrzymał tytuły honoris causa Uniwersytetu De Paul w Chicago, Uniwersytetu Wrocławskiego, New School for Social Research w Nowym Jorku i Uniwersytetu Bolońskiego. Książka «Towards the Poor Theatre» z 1968 r. stała się jednym z najważniejszych studiów o teatrze XX wieku, a jego wypowiedzi i komentarze zostały zebrane w utworze «Teksty zebrane» wydanym w roku 2012.

Grotowski przez całe życie teatralne ciągle poszukiwał czegoś nowego. Jego najważniejszą cechą było nieustanne pragnienie nowości i zmiany oraz chęć stworzenia innego teatru, innej pracy z aktorem i z tekstem literackim. Poszukiwania, kultura czynna, nieustanne działanie, granie aktora, które nie jest takim graniem, które znamy ze scen teatrów, ale prawdziwym działaniem, sztuka jako przemiana człowieka – temu wszystkiemu miał służyć według Grotowskiego teatr. Bliskie mu były teatr ubogi i aktor jako święty. Nie lubił historii, bo uważał, że daje ona świadectwo upadku pierwiastka duchowego w człowieku, a sztuka ma ten pierwiastek wydobyć, wyzwolić i przemienić. Nie stworzył spójnej wizji teatru, bo bliskie mu było ciągłe poszukiwanie i zmiana. Był antysystemowcem, wierzył w sztukę, w jej oczyszczającą i wyzwalającą moc.

Grotowski 2

Tablica pamiątkowa przy wejściu do Instytutu im. Jerzego Grotowskiego we Wrocławiu. Autor: Heem will ihch, CC BY-SA 3.0

Nie zachowało się wiele materiałów z jego sztuk i warsztatów, bo z zasady były przeznaczone dla niewielkiej grupy odbiorców, dla «wtajemniczonych» i dla widzów, którzy też grają. Z wiekiem izolował się też od ludzi i od świata, a z teatru przechodził do parateatru, psychologii i antropologii. Najbardziej znane obecnie pojęcia pochodzące od Grotowskiego to: «teatr ubogi», «aktor jako święty», «praca nad metodą aktorską», «teatr źródeł» i «sztuka jako wehikuł».

Wiesław PISARSKI,
nauczyciel języka polskiego skierowany do Kowla przez ORPEG

CZYTAJ TAKŻE:

ABC KULTURY POLSKIEJ: KORTEZ – HIPNOTYZUJĄCY GŁOS NA SCENIE

ABC KULTURY POLSKIEJ: KRZYSZTOF KRAWCZYK – KRÓL POLSKIEJ ESTRADY

ABC KULTURY POLSKIEJ: ADAM ZAGAJEWSKI – PIEWCA OKALECZONEGO ŚWIATA

ABC KULTURY POLSKIEJ: STANISŁAW BARAŃCZAK – WYBITNY CHIRURG SŁOWA

ABC KULTURY POLSKIEJ: JULIUSZ MACHULSKI – CUDOWNE DZIECKO POLSKIEGO KINA

ABC KULTURY POLSKIEJ: «DŻEM» – KULTOWY POLSKI ZESPÓŁ ROCKOWY

ABC KULTURY POLSKIEJ: TADEUSZ NOWAK – MIĘDZY WSIĄ A MIASTEM

ABC KULTURY POLSKIEJ: RAFAŁ WOJACZEK – POETA, KTÓRY JEST

Powiązane publikacje
ABC kultury polskiej: Ignacy Gogolewski – mistrz mowy polskiej
Artykuły
Wiele postaci literackich kojarzymy z aktorami, którzy wcielili się w role bohaterów wybitnych dzieł przeniesionych na duże lub małe ekrany. Jedną z takich postaci jest Ignacy Gogolewski, który zagrał Antka Borynę w serialu na podstawie powieści Władysława Reymonta «Chłopi» powstałym w latach 1971–1973 oraz jego wersji kinowej w reżyserii Jana Rybkowskiego z roku 1973.
29 lipca 2022
ABC kultury polskiej: Kaśka Sochacka – upór i talent
Artykuły
Upór, pracowitość, talent i odrobina szczęścia doprowadziły ją do popularności, dużej liczby fanów jej niezwykłego głosu oraz przyznania dwóch Fryderyków w 2022 r. za Fonograficzny Debiut Roku i za Album Roku Indie Pop za płytę «Ciche dni».
14 lipca 2022
ABC kultury polskiej: «Wiosna, ach to ty»
Artykuły
Radosne ćwierkanie ptaków, namacalne, rozleniwiające ciepło słonecznych promieni, pędzące po błękitnym niebie kawalkady już nie szarych chmur lecz białych, puchatych obłoków. Nowe pokłady energii, wszechobecna zieleń świeżych szat świata i nadzieje na lepsze jutro… Jak tu nie kochać wiosny? Z pewnością uwielbiali ją także polscy artyści przełomu XIX i XX wieku.
31 maja 2022
ABC kultury polskiej: Paweł Łoziński – reżyser w drodze
Artykuły
Paweł Łoziński to znany w Polsce reżyser, scenarzysta i producent interesujących filmów dokumentalnych. W wywiadzie dla internetowego radia «357» na pytanie: «Kim jesteś?» odpowiedział: «Człowiekiem w drodze».
24 maja 2022
Konopnicka: zawłaszczenia i rewizje
Artykuły
Była kobietą niezwykłą. Cechowała ją odwaga, determinacja, a przede wszystkim – niebywała ciekawość świata. Badacze jej życia i twórczości wiedzą to od dawna. Tymczasem większość osób przemierzających nazwane jej imieniem ulice ma w głowie zupełnie inny obraz. Staje im przed oczami matrona w długiej sukni, często w towarzystwie dzieci. Połączenie Matki Polki z narodowym wieszczem. 23 maja obchodzimy 180. rocznicę urodzin Marii Konopnickiej.
23 maja 2022
«Tam, gdzie grał – był teatr narodowy». Wspomnienie o Jerzym Treli
Artykuły
Był żywym pomnikiem teatru, a niektórzy mawiali wręcz, że «tam, gdzie gra Trela, tam jest teatr narodowy». Wybitny polski aktor Jerzy Trela zmarł 15 maja w Krakowie w wieku 80 lat.
18 maja 2022
Ochman – głos Polski prosto z Ameryki
Artykuły
Syn Polaków od lat mieszkających w USA wraca do Polski studiować śpiew solowy, dla sprawdzenia zgłasza się do telewizyjnego talent show i wygrywa. Oto Krystian Ochman – młody muzyk, który reprezentował Polskę w konkursie Eurowizja 2022 w Turynie, zdobywając dla nas 12. miejsce.
16 maja 2022
ABC kultury polskiej: Bez reszty oddany teatrowi
Artykuły
Kiedy ten wielki aktor umierał na serce 22 lutego 1992 r. w Teatrze Nowym w Poznaniu, jego ostatnie słowa były cytatem z «Króla Leara» Williama Shakespeare’a.
12 maja 2022
ABC kultury polskiej: Wacław Szymanowski – artysta, który wyrzeźbił muzykę
Artykuły
Konkurs Chopinowski za każdym razem rozpala do czerwoności emocje melomanów. Wiem coś na ten temat, albowiem, jak wielu podobnych mi ludzi, zawsze z wypiekami na twarzy oczekuję na werdykt jury. Przy tej okazji, wcześniej czy później, na ekranie telewizora musi pojawić się jedna z najbardziej znanych i rozpoznawalnych rzeźb.
19 kwietnia 2022