ABC kultury polskiej: Mały Wielki Człowiek – Jan Matejko
Artykuły

«To był człowiek, który tworzył nerwami. Wlewał w siebie litrami czarną kawę i odpalał papierosa od papierosa. Dziennie stał po sześć, osiem godzin na drabinie i malował te swoje olbrzymie obrazy» – pisze dr Maria Przemycka-Zielińska.

Pisanie o Matejce w kontekście malarzy Niepodległej wydaje się zabiegiem nader oklepanym, prostym, a nawet banalnym. Lecz pominięcie tego nazwiska, wyjątkowego w swej wielkości malarza, przy okazji elementarza kultury polskiej, w dodatku odnosząc się do tła historycznego, byłoby grzechem niewybaczalnym.

Jan Matejko posturę miał raczej mizerną. Był niskiego wzrostu, chuderlawy, wydawał się wręcz karłowaty. W trakcie malowania, z powodu krótkiego wzroku, przykładał do lewego oka szkło powiększające. Jako uczeń nosił niezbyt eleganckie przydomki. Nazywano go «ślepowron» lub «męczybuła». W progi Szkoły Sztuk Pięknych wstąpił mając 13 lat. Jeden ze swoich najwybitniejszych i najbardziej rozpoznawalnych obrazów – «Stańczyka» – ukończył w wieku lat 24. Ten wybitny talent, który ujawnił się tak szybko i w tak młodym wieku, podobnie jak Henryk Sienkiewicz w literaturze, przypominał rodakom wielkie, chwalebne i wzniosłe wydarzenia z historii Polski, ich Ojczyzny.

Matejko był twórcą narodowej szkoły malarstwa historycznego, które w tamtych czasach, w okresie zaborów, spełniało szczególną rolę. W państwie pozbawionym suwerenności politycznej artysta, ukazując dawną świetność i wielkość Rzeczypospolitej tudzież chwałę jej oręża, kształtował serca i umysły Polaków, wskrzeszał wiarę w odrodzenie niepodległej Ojczyzny. Nadając tak wielkie znaczenie malarstwu historycznemu, zauroczył i zafascynował nim szerokie masy społeczeństwa.

Zainteresowanie historią, kult wielkiej Niepodległej malarz wyniósł ze swego rodzinnego domu. Mimo, że ojciec artysty był czeskim emigrantem, a matka wywodziła się ze spolonizowanej niemieckiej rodziny, to w krakowskim mieszkaniu Matejków panowała polska i patriotyczna atmosfera. Niewątpliwie nie bez znaczenia dla kształtowania się młodego artysty była też wyjątkowa atmosfera miasta, w którym urodził się i żył malarz. Jego zabytki, Zamek Królewski na Wawelu, groby władców a także – w porównaniu z innymi zaborami – swoboda w kultywowaniu tradycji narodowych sprawiły, że artysta zwrócił swój talent oraz zainteresowania właśnie w kierunku malarstwa narodowego, historycznego. Dla Matejki była to doskonała strawa emocjonalna i mentalna do tego, aby tworzyć monumentalne płótna ukazujące militarne i polityczne sukcesy Polski. Któż dziś nie zna «Bitwy pod Grunwaldem», «Hołdu pruskiego» lub «Sobieskiego pod Wiedniem».

ABC Matejko

Jan Matejko, «Bitwa pod Grunwaldem». Źródło: Wikipedia

Oprócz tematów związanych z polskim orężem, artysta chętnie w swoich obrazach nawiązywał do słynnych historycznych romansów. W Polsce szczególną popularnością cieszyły się dzieje związku Zygmunta Augusta i Barbary Radziwiłłówny. Ileż łez wylano przy obrazie, na którym Matejko uwiecznił króla przy łożu umierającej ukochanej. Kolejnym charakterystycznym motywem tematycznym były wizerunki ludzi wybitnych: uczonych, władców, artystów. To dzięki Janowi Matejce i jego całemu cyklowi «Poczet królów i książąt polskich» nie wyobrażamy sobie, aby Stefan Batory, Bolesław Wstydliwy lub Bolesław Chrobry mogli mieć inną twarz i posturę.

W kompozycjach malarza dominują tłumy, wielopostaciowe sceny niczym kadry z barwnego widowiska teatralnego lub filmu akcji. Najczęściej rozgrywają się w pozbawionej głębi przestrzeni pierwszego planu. Wszystkich najważniejszych bohaterów mamy na wyciągnięcie ręki. Możemy prawie wejść w ramy. W obrazach artysty pojawia się ogromna ekspresja, która często graniczy lub wręcz przechodzi w patos. Obserwator bez trudu może dostrzec ogromną dramaturgię postaci, przejawiającą się w pozach, mimice twarzy, grymasach, gestach, nawet ułożeniu fałd ubrania. Stanisław Witkiewicz napisał, że «Matejce udało się stworzyć specyficzną rasę ludzi nacechowanych heroizmem i niezłomną wolą, ulegających wielkim namiętnościom, które uzewnętrzniają się w ich patetycznych gestach czy w płonących uniesieniem spojrzeniach».

Matejko był hojnym człowiekiem, wiele swoich dzieł po prostu podarował narodowi polskiemu, papieżowi, Francji, swoim znajomym. Przekazywał także duże kwoty na cele charytatywne. Nie bardzo dbał o pieniądze, często sprzedając swoje prace po znacznie zaniżonych cenach, dlatego kondycja finansowa jego rodziny nie należała do najlepszych.

Miłość, fascynacja, namiętności nie były artyście obce. Prawie wszystkie kobiety na jego obrazach mają twarz jego muzy – Teodory z Giebułtowskich. Ukochana, którą po wielu staraniach poślubił w 1864 r., nie okazała się być tak idealną, jak to sobie artysta wyobrażał. Szczęście niestety nie trwało długo. Żona była kłótliwą i skorą do awantur kobietą. Cierpiała na cukrzycę, a na domiar złego zapadła na chorobę psychiczną i została umieszczona w szpitalu psychiatrycznym.

1 listopada 1893 r. okazał się być tragicznym dniem polskiego malarstwa. W tym dniu, w wieku 55 lat, umarł Jan Matejko. W czasie jego pogrzebu bił dzwon Zygmunt, a w ostatniej drodze towarzyszył mu cały Kraków. Wiadomości o śmierci artysty pojawiły się w kilkudziesięciu gazetach europejskich. Do domu przy ulicy Floriańskiej napływały telegramy kondolencyjne z Wiednia, Berlina, Pragi, Rzymu, Paryża i wielu innych miast. Nawet swoją śmiercią Jan Matejko realizował swój plan – «Europie przypomnij Polskę».

Gabriela WOŹNIAK-KOWALIK,

nauczycielka skierowana do Łucka i Kowla przez ORPEG

CZYTAJ TAKŻE:

ABC KULTURY POLSKIEJ: A JAK ASAMBLAŻ

ABC KULTURY POLSKIEJ: B – JAK BEKSIŃSKI ZDZISŁAW

ABC KULTURY POLSKIEJ: C JAK JAN CYBIS

ABC KULTURY POLSKIEJ: D JAK DUNIKOWSKI XAWERY

ABC KULTURY POLSKIEJ: ERNO ERB – NIEZWYKŁY MALARZ ZWYCZAJNYCH LUDZI

ABC KULTURY POLSKIEJ: F JAK FAŁAT I FANGOR

ABC KULTURY POLSKIEJ: ARTUR GROTTGER – MALARZ NIEPODLEGŁEJ

ABC KULTURY POLSKIEJ: KOSSAKOWIE – DZIADEK, OJCIEC I SYN

Powiązane publikacje
ABC kultury polskiej: Paweł Łoziński – reżyser w drodze
Artykuły
Paweł Łoziński to znany w Polsce reżyser, scenarzysta i producent interesujących filmów dokumentalnych. W wywiadzie dla internetowego radia «357» na pytanie: «Kim jesteś?» odpowiedział: «Człowiekiem w drodze».
24 maja 2022
Konopnicka: zawłaszczenia i rewizje
Artykuły
Była kobietą niezwykłą. Cechowała ją odwaga, determinacja, a przede wszystkim – niebywała ciekawość świata. Badacze jej życia i twórczości wiedzą to od dawna. Tymczasem większość osób przemierzających nazwane jej imieniem ulice ma w głowie zupełnie inny obraz. Staje im przed oczami matrona w długiej sukni, często w towarzystwie dzieci. Połączenie Matki Polki z narodowym wieszczem. 23 maja obchodzimy 180. rocznicę urodzin Marii Konopnickiej.
23 maja 2022
«Tam, gdzie grał – był teatr narodowy». Wspomnienie o Jerzym Treli
Artykuły
Był żywym pomnikiem teatru, a niektórzy mawiali wręcz, że «tam, gdzie gra Trela, tam jest teatr narodowy». Wybitny polski aktor Jerzy Trela zmarł 15 maja w Krakowie w wieku 80 lat.
18 maja 2022
Ochman – głos Polski prosto z Ameryki
Artykuły
Syn Polaków od lat mieszkających w USA wraca do Polski studiować śpiew solowy, dla sprawdzenia zgłasza się do telewizyjnego talent show i wygrywa. Oto Krystian Ochman – młody muzyk, który reprezentował Polskę w konkursie Eurowizja 2022 w Turynie, zdobywając dla nas 12. miejsce.
16 maja 2022
ABC kultury polskiej: Bez reszty oddany teatrowi
Artykuły
Kiedy ten wielki aktor umierał na serce 22 lutego 1992 r. w Teatrze Nowym w Poznaniu, jego ostatnie słowa były cytatem z «Króla Leara» Williama Shakespeare’a.
12 maja 2022
ABC kultury polskiej: Wacław Szymanowski – artysta, który wyrzeźbił muzykę
Artykuły
Konkurs Chopinowski za każdym razem rozpala do czerwoności emocje melomanów. Wiem coś na ten temat, albowiem, jak wielu podobnych mi ludzi, zawsze z wypiekami na twarzy oczekuję na werdykt jury. Przy tej okazji, wcześniej czy później, na ekranie telewizora musi pojawić się jedna z najbardziej znanych i rozpoznawalnych rzeźb.
19 kwietnia 2022
Jarosław Marek Rymkiewicz – prawda o naturze świata i o człowieku
Artykuły
Jarosław Marek Rymkiewicz zmarł 3 lutego 2022 r. Był poetą, eseistą, krytykiem literackim, dramaturgiem i publicystą politycznym.
27 marca 2022
ABC kultury polskiej: Rybak
Artykuły
Kiedy tylko zaczęłam trochę więcej rozpoznawać otaczający świat i zrozumiałam, że istnieją kredki, farby i ołówek – co ciekawe stolarski – a ich użycie daje mi ogromną przyjemność, w wolnych chwilach zajęłam się stawianiem swoich pierwszych kresek i barwnych plam na papierze.
17 marca 2022
ABC kultury polskiej: Mariusz Szczygieł – mistrz polskiego reportażu
Artykuły
Mariusz Szczygieł jest dziennikarzem, reportażystą, eseistą, pisarzem i wykładowcą akademickim. Największą popularność wśród czytelników przyniosła mu książka «Gottland» z 2015 r. Dziennik «Le Figaro» napisał o niej: «To nie jest książka, to klejnot».
15 lutego 2022