«To był człowiek, który tworzył nerwami. Wlewał w siebie litrami czarną kawę i odpalał papierosa od papierosa. Dziennie stał po sześć, osiem godzin na drabinie i malował te swoje olbrzymie obrazy» – pisze dr Maria Przemycka-Zielińska.
Pisanie o Matejce w kontekście malarzy Niepodległej wydaje się zabiegiem nader oklepanym, prostym, a nawet banalnym. Lecz pominięcie tego nazwiska, wyjątkowego w swej wielkości malarza, przy okazji elementarza kultury polskiej, w dodatku odnosząc się do tła historycznego, byłoby grzechem niewybaczalnym.
Jan Matejko posturę miał raczej mizerną. Był niskiego wzrostu, chuderlawy, wydawał się wręcz karłowaty. W trakcie malowania, z powodu krótkiego wzroku, przykładał do lewego oka szkło powiększające. Jako uczeń nosił niezbyt eleganckie przydomki. Nazywano go «ślepowron» lub «męczybuła». W progi Szkoły Sztuk Pięknych wstąpił mając 13 lat. Jeden ze swoich najwybitniejszych i najbardziej rozpoznawalnych obrazów – «Stańczyka» – ukończył w wieku lat 24. Ten wybitny talent, który ujawnił się tak szybko i w tak młodym wieku, podobnie jak Henryk Sienkiewicz w literaturze, przypominał rodakom wielkie, chwalebne i wzniosłe wydarzenia z historii Polski, ich Ojczyzny.
Matejko był twórcą narodowej szkoły malarstwa historycznego, które w tamtych czasach, w okresie zaborów, spełniało szczególną rolę. W państwie pozbawionym suwerenności politycznej artysta, ukazując dawną świetność i wielkość Rzeczypospolitej tudzież chwałę jej oręża, kształtował serca i umysły Polaków, wskrzeszał wiarę w odrodzenie niepodległej Ojczyzny. Nadając tak wielkie znaczenie malarstwu historycznemu, zauroczył i zafascynował nim szerokie masy społeczeństwa.
Zainteresowanie historią, kult wielkiej Niepodległej malarz wyniósł ze swego rodzinnego domu. Mimo, że ojciec artysty był czeskim emigrantem, a matka wywodziła się ze spolonizowanej niemieckiej rodziny, to w krakowskim mieszkaniu Matejków panowała polska i patriotyczna atmosfera. Niewątpliwie nie bez znaczenia dla kształtowania się młodego artysty była też wyjątkowa atmosfera miasta, w którym urodził się i żył malarz. Jego zabytki, Zamek Królewski na Wawelu, groby władców a także – w porównaniu z innymi zaborami – swoboda w kultywowaniu tradycji narodowych sprawiły, że artysta zwrócił swój talent oraz zainteresowania właśnie w kierunku malarstwa narodowego, historycznego. Dla Matejki była to doskonała strawa emocjonalna i mentalna do tego, aby tworzyć monumentalne płótna ukazujące militarne i polityczne sukcesy Polski. Któż dziś nie zna «Bitwy pod Grunwaldem», «Hołdu pruskiego» lub «Sobieskiego pod Wiedniem».
Oprócz tematów związanych z polskim orężem, artysta chętnie w swoich obrazach nawiązywał do słynnych historycznych romansów. W Polsce szczególną popularnością cieszyły się dzieje związku Zygmunta Augusta i Barbary Radziwiłłówny. Ileż łez wylano przy obrazie, na którym Matejko uwiecznił króla przy łożu umierającej ukochanej. Kolejnym charakterystycznym motywem tematycznym były wizerunki ludzi wybitnych: uczonych, władców, artystów. To dzięki Janowi Matejce i jego całemu cyklowi «Poczet królów i książąt polskich» nie wyobrażamy sobie, aby Stefan Batory, Bolesław Wstydliwy lub Bolesław Chrobry mogli mieć inną twarz i posturę.
W kompozycjach malarza dominują tłumy, wielopostaciowe sceny niczym kadry z barwnego widowiska teatralnego lub filmu akcji. Najczęściej rozgrywają się w pozbawionej głębi przestrzeni pierwszego planu. Wszystkich najważniejszych bohaterów mamy na wyciągnięcie ręki. Możemy prawie wejść w ramy. W obrazach artysty pojawia się ogromna ekspresja, która często graniczy lub wręcz przechodzi w patos. Obserwator bez trudu może dostrzec ogromną dramaturgię postaci, przejawiającą się w pozach, mimice twarzy, grymasach, gestach, nawet ułożeniu fałd ubrania. Stanisław Witkiewicz napisał, że «Matejce udało się stworzyć specyficzną rasę ludzi nacechowanych heroizmem i niezłomną wolą, ulegających wielkim namiętnościom, które uzewnętrzniają się w ich patetycznych gestach czy w płonących uniesieniem spojrzeniach».
Matejko był hojnym człowiekiem, wiele swoich dzieł po prostu podarował narodowi polskiemu, papieżowi, Francji, swoim znajomym. Przekazywał także duże kwoty na cele charytatywne. Nie bardzo dbał o pieniądze, często sprzedając swoje prace po znacznie zaniżonych cenach, dlatego kondycja finansowa jego rodziny nie należała do najlepszych.
Miłość, fascynacja, namiętności nie były artyście obce. Prawie wszystkie kobiety na jego obrazach mają twarz jego muzy – Teodory z Giebułtowskich. Ukochana, którą po wielu staraniach poślubił w 1864 r., nie okazała się być tak idealną, jak to sobie artysta wyobrażał. Szczęście niestety nie trwało długo. Żona była kłótliwą i skorą do awantur kobietą. Cierpiała na cukrzycę, a na domiar złego zapadła na chorobę psychiczną i została umieszczona w szpitalu psychiatrycznym.
1 listopada 1893 r. okazał się być tragicznym dniem polskiego malarstwa. W tym dniu, w wieku 55 lat, umarł Jan Matejko. W czasie jego pogrzebu bił dzwon Zygmunt, a w ostatniej drodze towarzyszył mu cały Kraków. Wiadomości o śmierci artysty pojawiły się w kilkudziesięciu gazetach europejskich. Do domu przy ulicy Floriańskiej napływały telegramy kondolencyjne z Wiednia, Berlina, Pragi, Rzymu, Paryża i wielu innych miast. Nawet swoją śmiercią Jan Matejko realizował swój plan – «Europie przypomnij Polskę».
Gabriela WOŹNIAK-KOWALIK,
nauczycielka skierowana do Łucka i Kowla przez ORPEG
CZYTAJ TAKŻE:
ABC KULTURY POLSKIEJ: A JAK ASAMBLAŻ
ABC KULTURY POLSKIEJ: B – JAK BEKSIŃSKI ZDZISŁAW
ABC KULTURY POLSKIEJ: C JAK JAN CYBIS
ABC KULTURY POLSKIEJ: D JAK DUNIKOWSKI XAWERY
ABC KULTURY POLSKIEJ: ERNO ERB – NIEZWYKŁY MALARZ ZWYCZAJNYCH LUDZI
ABC KULTURY POLSKIEJ: F JAK FAŁAT I FANGOR
