Henryk Sienkiewicz był czytany, był potrzebny, był tłumaczony na inne języki, był własnością narodu jako pisarz, który nie zapomniał o swoich korzeniach i pamiętał, że w jego sercu bije polskie serce.

 W podziękowaniu za Nagrodę Nobla w 1905 r. Henryk Sienkiewicz powiedział: «[…] zaszczyt ten, cenny dla wszystkich, o ileż jeszcze cenniejszym być musi dla syna Polski!… Głoszono ją umarłą, a oto jeden z tysiącznych dowodów, że ona żyje!.. Głoszono ją niezdolną do myślenia i pracy, a oto dowód, że działa!.. Głoszono ją podbitą, a oto nowy dowód, że umie zwyciężać!»

Przez całe swoje życie twórca «Quo vadis» pamiętał o tym, że jest Polakiem i w ten trudny czas narodu bez państwa dawał nadzieję, pisał «ku pokrzepieniu serc», mówił, że Polacy potrafią się zjednoczyć, że jako naród są, żyją i mają wspaniałą przeszłość, która da im znowu wolność.

Krytykowano go jednak za bezkrytyczny stosunek wobec szlachty, za błędy i zafałszowania historyczne, za konserwatyzm, za uproszczenia psychologiczne, sentymentalizm. Atakowali go Stanisław Brzozowski, Wacław Nałkowski i Witold Gombrowicz, który napisał w swoim «Dzienniku»: «Czytam Sienkiewicza. Dręcząca lektura. Mówimy: to dosyć kiepskie, i czytamy dalej. Powiadamy: ależ to taniocha – i nie możemy się oderwać. Wykrzykujemy: nieznośna opera! i czytamy w dalszym ciągu, urzeczeni. Potężny geniusz! – i nigdy chyba nie było tak pierwszorzędnego pisarza drugorzędnego. To Homer drugiej kategorii, to Dumas Ojciec pierwszej klasy. Trudno też w dziejach literatury o przykład podobnego oczarowania narodu, bardziej magicznego wpływu na wyobraźnię mas».

Ale wygrywał ze wszystkimi jednym: był czytany, był potrzebny, był tłumaczony na inne języki, był własnością narodu jako pisarz, który nie zapomniał o swoich korzeniach i pamiętał, że w jego sercu bije polskie serce.

Sienkiewicz studiował medycynę i prawo, ale potem zdecydował się na wydział filologiczno-historyczny. Został dziennikarzem. Pisał artykuły do gazet, podróżował do Ameryki Północnej i Afryki, skąd przysyłał bardzo ciekawe felietony. Wydał je potem w książkach «Listy z podróży do Ameryki» oraz «Listy z Afryki».

W swoich nowelach Henryk Sienkiewicz poruszył problem niedoli chłopów polskich, dzieci pokrzywdzonych przez los, ciężkie życie emigrantów polskich, ale też bardzo trudne warunki życia pod zaborami, szczególnie pruskim i rosyjskim.

Jego Trylogia «Ogniem i mieczem», «Potop» i «Pan Wołodyjowski» jest czytana do dziś. Została sfilmowana. Pamiętamy te filmy ze znakomitymi rolami Daniela Olbrychskiego i Tadeusza Łomnickiego.

Dla młodzieży polecić można jego powieść «W pustyni i w puszczy». Jest to opowieść o Stasiu i Nel, dwójce dzieci i ich przygodach w Afryce, w czasie powstania Mahdiego w Sudanie.

W roku 1900 Sienkiewicz dostał od narodu posiadłość w Oblęgorku. Dziś mieści się tam poświęcone mu muzeum. Wcześniej od anonimowego czytelnika otrzymał 15 tys. rubli i przekazał je na leczenie ludzi zarażonych gruźlicą.

Wszystkie miłości Sienkiewicza miały na imię Maria. Napisała o tym książkę Barbara Wachowicz zatytułowaną «Marie jego życia». Były to: Kellerówna, Szetkiewiczówna, Wołodkowiczówna, Radziejewska, Babska. Z Marią Babską przeżył ostatnie szczęśliwe lata swego życia.

Sienkiewicz angażował się w wiele akcji społecznych, między innymi w 1890 r. włączył się w organizację roku Mickiewiczowskiego. Zabiegał o stworzenie muzeum i postawienie pomnika Adama Mickiewicza w Warszawie. W 1889 r. ufundował stypendium im. Marii Sienkiewiczowej dla literatów żyjących w ciężkich warunkach materialnych.

Doprowadził do stworzenia sanatorium przeciwgruźliczego dla dzieci na Bystrem i kościół w Zakopanem. W Oblęgorku utworzył ochronkę dla dzieci. W 1905 r. był jednym z założycieli Towarzystwa Polskiej Macierzy Szkolnej. Został także członkiem Towarzystwa Tajnego Nauczania w Warszawie.

Zabierał głos w sprawach publicznych i politycznych, między innymi wielokrotnie występował przeciw pruskiej polityce germanizacyjnej. Był głosem narodu polskiego w okresie zaborów.

W 1905 r. w odpowiedzi na ankietę paryskiej gazety «Le Courrier Européen» Henryk Sienkiewicz napisał: «Należy miłować Ojczyznę nade wszystko i należy myśleć przede wszystkim o jej szczęściu. Ale jednocześnie pierwszym obowiązkiem prawdziwego patrioty jest czuwać nad tym, by idea jego Ojczyzny nie tylko nie stanęła w przeciwieństwie do szczęścia ludzkości, lecz by się stała jedną z jego podstaw. Tylko w tych warunkach istnienie i rozwój Ojczyzny staną się sprawą, na której całej ludzkości zależy. Innymi słowy, hasłem wszystkich patriotów powinno być: przez Ojczyznę do ludzkości, nie zaś: dla Ojczyzny przeciw ludzkości».

Wiesław PISARSKI,
nauczyciel języka polskiego skierowany do Łucka przez ORPEG