ABC kultury polskiej: Jerzy Nowosielski – uduchowiony malarz
Artykuły

«Malowanie obrazów to jest przygotowywanie sobie przestrzeni, w której będziemy musieli żyć po śmierci, to jest budowanie sobie mieszkania. Jeśli nie kochasz tego, co malujesz, to szkoda czasu» – mówił Jerzy Nowosielski, jeden z najbardziej rozpoznawalnych artystów XX wieku.

Był dzieckiem wychowywanym w rodzinie mieszanej, zarówno pod względem narodowościowym jak i wyznaniowym, co niewątpliwie miało ogromny wpływ na jego przyszłą drogę artystyczną. Już jako dorosły i w pełni ukształtowany malarz mówił o sobie, że jest Polakiem i z kulturą polską najbardziej czuje się związany, ale jest także trochę Ukraińcem, a trochę Niemcem.

Urodził się 7 stycznia 1923 r. w Krakowie. Matką była Austriaczka wyznania rzymskokatolickiego, natomiast ojciec Łemkiem, grekokatolikiem. Tak naprawdę Nowosielski ochrzczony został dwa razy. Po raz pierwszy, oficjalnie, w kościele rzymskokatolickim, a niejawnie w cerkwi grekokatolickiej. Wynikało to z faktu, że matka niechętnie tolerowała religię męża. W efekcie ojciec potajemnie zabierał syna na cerkiewne nabożeństwa i nauczył używanego w liturgii języka starocerkiewnosłowiańskiego. Kiedy Nowosielski skończył 16 lat, udał się na pielgrzymkę do Ławry Poczajowskiej na Wołyniu. Po latach powiedział: (...) «Ja, malarz polski, duchowo narodziłem się w Ławrze Poczajowskiej».

nowosielski 1

Jerzy Nowosielski, prabook.com

Młodemu chłopakowi zapewne przez myśl nie przeszło, że przestępując próg świątyni znajdzie się, już do końca życia, pod wpływem i urokiem pełnego przepychu wnętrza cerkwi. Niedługo potem, we Lwowie, obejrzał niezwykle bogatą kolekcję ikon zgromadzoną przez metropolitę Andreja Szeptyckiego. Oba te zdarzenia zaowocowały dozgonną fascynacją artysty wschodniogalicyjskim malarstwem ikonowym. Po latach wspominał: «Pierwszy raz spotkałem się z wielką sztuką w takim stężeniu i w takiej ilości. Wrażenie było tak silne, że tego spotkania nigdy nie zapomnę. Patrząc odczuwałem po prostu ból fizyczny... Nie byłem w stanie przejść z jednej sali do drugiej. (…) Wszystko to, co później w ciągu życia realizowałem w malarstwie, było, choćby nawet pozornie stanowiło odejście, określone tym pierwszym zetknięciem się z ikonami w lwowskim muzeum».

Przeżycia i doświadczenia wojenne sprawiły, że nawet tak silna wiara, jak jego, musiała utracić nieco ze swojej mocy. Przez dziesięciolecia zmagał się z odzwierciedleniem w swojej twórczości walki, jak to sam nazywał, anioła z diabłem w człowieku.

W czasie wojny rozpoczął naukę w Kunstgewerbeschule (Szkoła Rzemiosła Artystycznego) we Lwowie. Mimo że Nowosielski nie należał do pilnych studentów, z większości przedmiotów uzyskiwał noty raczej mierne, tym niemniej po latach przyznał, że szkoła wyposażyła go w umiejętności warsztatowe malarstwa ściennego, które później z wielkim powodzeniem wykorzystywał w swojej pracy.

Pod wpływem przeżyć duchowych młody Jerzy postanowił zostać mnichem. W 1942 r. ponownie udał się do Ławry Poczajowskiej, by swoje dni spędzać na modlitwie, medytacjach, studiowaniu teologii, a także na malowaniu. Wtedy to właśnie, na zlecenie archimandryty, wykonał, po raz pierwszy w życiu, bogato zdobione polichromie na ścianach kaplicy. Surowe reguły zakonu sprawiły jednak, że artysta po roku zrezygnował ze stanu duchownego.

Nigdy jednak nie porzucił swojej fascynacji metafizyką i równolegle do kariery artystycznej rozwijał także znajomość teologii. Interesowało go zwłaszcza wczesne chrześcijaństwo i historia religii. Ubolewał, że chrześcijaństwo nie jest jednością i z tego powodu zaangażował się nawet w ruch ekumeniczny.

Po zakończeniu wojny malarz wrócił do rodzinnego Krakowa i rozpoczął studia na krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Żakiem jednak nie był zbyt długo, ze studiów zrezygnował po półtora roku nauki. Postanowił zostać samoukiem. Formalnego, artystycznego wykształcenia nie uzyskał nigdy, co jednak nie przeszkodziło mu w otrzymaniu stanowiska nauczyciela akademickiego na krakowskiej ASP. Niewątpliwie jest to namacalny dowód wielkości tego artysty.

Od lat pięćdziesiątych rozpoczął swoją przygodę ze sztuką jako malarz polichromii w kościołach oraz cerkwiach, a także pisarz ikon. Jego talent został doceniony także poza granicami Polski. Wystawy artysty pojawiły się m.in. w Wenecji, Sao Paulo, Londynie, Paryżu czy Wiedniu.

Jerzy Nowosielski zawsze podkreślał, że jest kontynuatorem wielkich pisarzy ikon. Korzystając z doświadczeń swoich mistrzów jednocześnie wprowadzał własne rewolucyjne i nowoczesne spojrzenie na ten temat. Pochłonięty pracą potrafił, na ogromnej ścianie, stworzyć polichromię w dwa dni. W malarstwie reprezentował nurt abstrakcjonizmu oraz figuralizmu.

Jerzy Nowosielski umiał łączyć ze sobą tradycje Wschodu i Zachodu. Do jego najważniejszych realizacji należą niewątpliwie projekty wnętrza w Wesołej, w którym zaprojektował całość wraz z chórem, otoczeniem ołtarza, amboną i witrażami, cerkiew w Górowie Iławieckim, a także cerkiew prawosławna w Krakowie, w której wykonał ikonostas oraz ikony.

nowosielski 2

Nawa główna w kościele pw. Opatrzności Bożej w Warszawie (Wesoła). Autor zdjęcia Adrian Grycuk, CC BY-SA 3.0 pl

nowosielski 3

Presbiterium z obrazami Jerzego Nowosielskiego w kościele pw. Opatrzności Bożej w Warszawie (Wesoła). Autor zdjęcia Adrian Grycuk, CC BY-SA 3.0 pl

Wraz ze swoją żoną Zofią w 1996 r. założył Fundację Nowosielskich, której głównym celem było wspieranie wybitnych osiągnięć kultury polskiej poprzez przyznawanie stypendiów oraz nagród.

Jerzy Nowosielski zmarł 21 lutego 2011 r. i został pochowany na cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

Gabriela WOŹNIAK-KOWALIK,
nauczycielka skierowana do Łucka i Kowla przez ORPEG

CZYTAJ TAKŻE:

ABC KULTURY POLSKIEJ: JAN STANISŁAWSKI – MISTRZ PEJZAŻU

ABC KULTURY POLSKIEJ: NIKIFOR – TEKTURKOWY MALARZ

ABC KULTURY POLSKIEJ: PO PROSTU MITORAJ

ABC KULTURY POLSKIEJ: TAJEMNICZE ABAKANY

ABC KULTURY POLSKIEJ: SZTUKA W CYFRACH – ROMAN OPAŁKA

ABC KULTURY: SZYMON KOBYLIŃSKI – CZŁOWIEK INSTYTUCJA

ABC KULTURY POLSKIEJ: PIÓRKIEM I WĘGLEM

ABC KULTURY POLSKIEJ: WOJCIECH WEISS – OBRAZ NA MALARSKIEJ PALECIE

Powiązane publikacje
ABC kultury polskiej: Skandaliści w sztuce
Artykuły
Od zawsze artyści poszukiwali nowych środków artystycznego wyrazu, ciekawszych form oraz obszarów, w których mogliby wytyczać ścieżki prowadząc swoich widzów w nieznane lub niejednoznaczne stany emocjonalne. Takie zabiegi światu wiadome są od lat.
23 września 2022
ABC kultury polskiej: Marian Kociniak – niezapomniany Grzegorz Brzęczyszczykiewicz
Artykuły
Szerokiej publiczności polskiej najbardziej znany jest z trylogii komediowej «Jak rozpętałem II wojnę światową», z legendarnego kabaretu Marcina Wolskiego «60 minut na godzinę», gdzie odtwarzał rolę Maniusia oraz z roli Murgrabi z serialu «Janosik».
08 września 2022
ABC kultury polskiej: Kuszenie Świętego Antoniego
Artykuły
Każdy turysta i rodowity mieszkaniec Krakowa ma szanse odwiedzić kilkadziesiąt muzeów oferujących bogate, interesujące a częstokroć unikalne zbiory. Oczywiście skrajną naiwnością wykazałby się ten, kto chciałby owe skarby w krótkim czasie obejrzeć.
26 sierpnia 2022
ABC kultury polskiej: Ignacy Gogolewski – mistrz mowy polskiej
Artykuły
Wiele postaci literackich kojarzymy z aktorami, którzy wcielili się w role bohaterów wybitnych dzieł przeniesionych na duże lub małe ekrany. Jedną z takich postaci jest Ignacy Gogolewski, który zagrał Antka Borynę w serialu na podstawie powieści Władysława Reymonta «Chłopi» powstałym w latach 1971–1973 oraz jego wersji kinowej w reżyserii Jana Rybkowskiego z roku 1973.
29 lipca 2022
ABC kultury polskiej: Kaśka Sochacka – upór i talent
Artykuły
Upór, pracowitość, talent i odrobina szczęścia doprowadziły ją do popularności, dużej liczby fanów jej niezwykłego głosu oraz przyznania dwóch Fryderyków w 2022 r. za Fonograficzny Debiut Roku i za Album Roku Indie Pop za płytę «Ciche dni».
14 lipca 2022
ABC kultury polskiej: «Wiosna, ach to ty»
Artykuły
Radosne ćwierkanie ptaków, namacalne, rozleniwiające ciepło słonecznych promieni, pędzące po błękitnym niebie kawalkady już nie szarych chmur lecz białych, puchatych obłoków. Nowe pokłady energii, wszechobecna zieleń świeżych szat świata i nadzieje na lepsze jutro… Jak tu nie kochać wiosny? Z pewnością uwielbiali ją także polscy artyści przełomu XIX i XX wieku.
31 maja 2022
ABC kultury polskiej: Paweł Łoziński – reżyser w drodze
Artykuły
Paweł Łoziński to znany w Polsce reżyser, scenarzysta i producent interesujących filmów dokumentalnych. W wywiadzie dla internetowego radia «357» na pytanie: «Kim jesteś?» odpowiedział: «Człowiekiem w drodze».
24 maja 2022
Konopnicka: zawłaszczenia i rewizje
Artykuły
Była kobietą niezwykłą. Cechowała ją odwaga, determinacja, a przede wszystkim – niebywała ciekawość świata. Badacze jej życia i twórczości wiedzą to od dawna. Tymczasem większość osób przemierzających nazwane jej imieniem ulice ma w głowie zupełnie inny obraz. Staje im przed oczami matrona w długiej sukni, często w towarzystwie dzieci. Połączenie Matki Polki z narodowym wieszczem. 23 maja obchodzimy 180. rocznicę urodzin Marii Konopnickiej.
23 maja 2022
«Tam, gdzie grał – był teatr narodowy». Wspomnienie o Jerzym Treli
Artykuły
Był żywym pomnikiem teatru, a niektórzy mawiali wręcz, że «tam, gdzie gra Trela, tam jest teatr narodowy». Wybitny polski aktor Jerzy Trela zmarł 15 maja w Krakowie w wieku 80 lat.
18 maja 2022