«Malowanie obrazów to jest przygotowywanie sobie przestrzeni, w której będziemy musieli żyć po śmierci, to jest budowanie sobie mieszkania. Jeśli nie kochasz tego, co malujesz, to szkoda czasu» – mówił Jerzy Nowosielski, jeden z najbardziej rozpoznawalnych artystów XX wieku.

Był dzieckiem wychowywanym w rodzinie mieszanej, zarówno pod względem narodowościowym jak i wyznaniowym, co niewątpliwie miało ogromny wpływ na jego przyszłą drogę artystyczną. Już jako dorosły i w pełni ukształtowany malarz mówił o sobie, że jest Polakiem i z kulturą polską najbardziej czuje się związany, ale jest także trochę Ukraińcem, a trochę Niemcem.

Urodził się 7 stycznia 1923 r. w Krakowie. Matką była Austriaczka wyznania rzymskokatolickiego, natomiast ojciec Łemkiem, grekokatolikiem. Tak naprawdę Nowosielski ochrzczony został dwa razy. Po raz pierwszy, oficjalnie, w kościele rzymskokatolickim, a niejawnie w cerkwi grekokatolickiej. Wynikało to z faktu, że matka niechętnie tolerowała religię męża. W efekcie ojciec potajemnie zabierał syna na cerkiewne nabożeństwa i nauczył używanego w liturgii języka starocerkiewnosłowiańskiego. Kiedy Nowosielski skończył 16 lat, udał się na pielgrzymkę do Ławry Poczajowskiej na Wołyniu. Po latach powiedział: (...) «Ja, malarz polski, duchowo narodziłem się w Ławrze Poczajowskiej».

Jerzy Nowosielski, prabook.com

Młodemu chłopakowi zapewne przez myśl nie przeszło, że przestępując próg świątyni znajdzie się, już do końca życia, pod wpływem i urokiem pełnego przepychu wnętrza cerkwi. Niedługo potem, we Lwowie, obejrzał niezwykle bogatą kolekcję ikon zgromadzoną przez metropolitę Andreja Szeptyckiego. Oba te zdarzenia zaowocowały dozgonną fascynacją artysty wschodniogalicyjskim malarstwem ikonowym. Po latach wspominał: «Pierwszy raz spotkałem się z wielką sztuką w takim stężeniu i w takiej ilości. Wrażenie było tak silne, że tego spotkania nigdy nie zapomnę. Patrząc odczuwałem po prostu ból fizyczny... Nie byłem w stanie przejść z jednej sali do drugiej. (…) Wszystko to, co później w ciągu życia realizowałem w malarstwie, było, choćby nawet pozornie stanowiło odejście, określone tym pierwszym zetknięciem się z ikonami w lwowskim muzeum».

Przeżycia i doświadczenia wojenne sprawiły, że nawet tak silna wiara, jak jego, musiała utracić nieco ze swojej mocy. Przez dziesięciolecia zmagał się z odzwierciedleniem w swojej twórczości walki, jak to sam nazywał, anioła z diabłem w człowieku.

W czasie wojny rozpoczął naukę w Kunstgewerbeschule (Szkoła Rzemiosła Artystycznego) we Lwowie. Mimo że Nowosielski nie należał do pilnych studentów, z większości przedmiotów uzyskiwał noty raczej mierne, tym niemniej po latach przyznał, że szkoła wyposażyła go w umiejętności warsztatowe malarstwa ściennego, które później z wielkim powodzeniem wykorzystywał w swojej pracy.

Pod wpływem przeżyć duchowych młody Jerzy postanowił zostać mnichem. W 1942 r. ponownie udał się do Ławry Poczajowskiej, by swoje dni spędzać na modlitwie, medytacjach, studiowaniu teologii, a także na malowaniu. Wtedy to właśnie, na zlecenie archimandryty, wykonał, po raz pierwszy w życiu, bogato zdobione polichromie na ścianach kaplicy. Surowe reguły zakonu sprawiły jednak, że artysta po roku zrezygnował ze stanu duchownego.

Nigdy jednak nie porzucił swojej fascynacji metafizyką i równolegle do kariery artystycznej rozwijał także znajomość teologii. Interesowało go zwłaszcza wczesne chrześcijaństwo i historia religii. Ubolewał, że chrześcijaństwo nie jest jednością i z tego powodu zaangażował się nawet w ruch ekumeniczny.

Po zakończeniu wojny malarz wrócił do rodzinnego Krakowa i rozpoczął studia na krakowskiej Akademii Sztuk Pięknych. Żakiem jednak nie był zbyt długo, ze studiów zrezygnował po półtora roku nauki. Postanowił zostać samoukiem. Formalnego, artystycznego wykształcenia nie uzyskał nigdy, co jednak nie przeszkodziło mu w otrzymaniu stanowiska nauczyciela akademickiego na krakowskiej ASP. Niewątpliwie jest to namacalny dowód wielkości tego artysty.

Od lat pięćdziesiątych rozpoczął swoją przygodę ze sztuką jako malarz polichromii w kościołach oraz cerkwiach, a także pisarz ikon. Jego talent został doceniony także poza granicami Polski. Wystawy artysty pojawiły się m.in. w Wenecji, Sao Paulo, Londynie, Paryżu czy Wiedniu.

Jerzy Nowosielski zawsze podkreślał, że jest kontynuatorem wielkich pisarzy ikon. Korzystając z doświadczeń swoich mistrzów jednocześnie wprowadzał własne rewolucyjne i nowoczesne spojrzenie na ten temat. Pochłonięty pracą potrafił, na ogromnej ścianie, stworzyć polichromię w dwa dni. W malarstwie reprezentował nurt abstrakcjonizmu oraz figuralizmu.

Jerzy Nowosielski umiał łączyć ze sobą tradycje Wschodu i Zachodu. Do jego najważniejszych realizacji należą niewątpliwie projekty wnętrza w Wesołej, w którym zaprojektował całość wraz z chórem, otoczeniem ołtarza, amboną i witrażami, cerkiew w Górowie Iławieckim, a także cerkiew prawosławna w Krakowie, w której wykonał ikonostas oraz ikony.

Nawa główna w kościele pw. Opatrzności Bożej w Warszawie (Wesoła). Autor zdjęcia Adrian Grycuk, CC BY-SA 3.0 pl

Presbiterium z obrazami Jerzego Nowosielskiego w kościele pw. Opatrzności Bożej w Warszawie (Wesoła). Autor zdjęcia Adrian Grycuk, CC BY-SA 3.0 pl

Wraz ze swoją żoną Zofią w 1996 r. założył Fundację Nowosielskich, której głównym celem było wspieranie wybitnych osiągnięć kultury polskiej poprzez przyznawanie stypendiów oraz nagród.

Jerzy Nowosielski zmarł 21 lutego 2011 r. i został pochowany na cmentarzu Rakowickim w Krakowie.

Gabriela WOŹNIAK-KOWALIK,
nauczycielka skierowana do Łucka i Kowla przez ORPEG

CZYTAJ TAKŻE:

ABC KULTURY POLSKIEJ: JAN STANISŁAWSKI – MISTRZ PEJZAŻU

ABC KULTURY POLSKIEJ: NIKIFOR – TEKTURKOWY MALARZ

ABC KULTURY POLSKIEJ: PO PROSTU MITORAJ

ABC KULTURY POLSKIEJ: TAJEMNICZE ABAKANY

ABC KULTURY POLSKIEJ: SZTUKA W CYFRACH – ROMAN OPAŁKA

ABC KULTURY: SZYMON KOBYLIŃSKI – CZŁOWIEK INSTYTUCJA

ABC KULTURY POLSKIEJ: PIÓRKIEM I WĘGLEM

ABC KULTURY POLSKIEJ: WOJCIECH WEISS – OBRAZ NA MALARSKIEJ PALECIE