Ocaleni od zapomnienia: Kazimierz Jaźwiński. Aktualizacja 22.12.2017
Artykuły

Kazimierz Jaźwiński w okresie międzywojennym był właścicielem kina «Nowy Świat» w Równem. Jako kierownik lokalnego ośrodka Związku Walki Zbrojnej – 1 został skazany na śmierć przez władze sowieckie. Wyrok wykonano 10 czerwca 1941 r. w Równem.

Kazimierz Jaźwiński urodził się 18 stycznia 1891 r. w Równem. Jego ojciec, Henryk Jaźwiński, był urzędnikiem państwowym, zmarł w 1899 r. Matka, Elżbieta Jaźwińska, była gospodynią domową. Zmarła w 1915 r. Rodzice są pochowani w Równem. Kazimierz Jaźwiński miał rodzeństwo. Jego brat Jan (ur. w 1885 r.) w 1939 r. mieszkał w Równem przy ul. Nowy Świat 3 (więcej o nim w następnym naszym szkicu), brat Daniel został wysiedlony jako osadnik w głąb ZSRR, a siostra Maria (po ślubie Sadanowska) mieszkała w Warszawie.

W 1914 r. Kazimierz Jaźwiński ukończył siedem klas Rówieńskiej Szkoły Realnej oraz Szkołę Rolniczą. W latach 1911–1912 służył w 127 Pułku Piechoty carskiej armii, a w 1914–1915 – w batalionie rezerwowym, skąd został zdemobilizowany w stopniu chorążego. W latach 1919–1921 był porucznikiem w urzędzie zajmującym się transportem i przemieszczaniem jednostek Wojska Polskiego. W 1930 r. Jaźwiński został wezwany na ćwiczenia wojskowe. Komisja medyczna uznała go wówczas za osobę nie nadającą się do pełnienia służby w wojsku i wykreśliła z listy rezerwistów.

W 1918 r. Kazimierz Jaźwiński wstąpił do Polskiej Organizacji Wojskowej. Przebywał w niej niezbyt długo ze względu na to, że większość jej członków, z którymi się znał, w ciągu tego roku opuściło Równe. Po założeniu prorządowego Obozu Zjednoczenia Narodowego Kazimierz Jaźwiński został zaproszony na zebranie tej organizacji w Równem. Jaźwińskiemu, jako przedsiębiorcy prowadzącemu interesy z wieloma Żydami, nie spodobały się założenia programowe tej partii, które miały na celu usunięcie żydowskich kupców i przedsiębiorców z systemu handlowego ówczesnej Polski.

Kazimierz Jaźwiński mieszkał w Równem przy ul. Nowy Świat 6 razem z żoną Bronisławą (c. Gnata, ur. w 1887 r.). Wiemy, że we wrześniu 1939 r. ich syn Jarosław (ur. w 1920 r.), oficer Wojska Polskiego, wyemigrował na Węgry, a córka Irena (ur. w 1926 r.) była uczennicą szóstej klasy jednej z miejscowych szkół powszechnych.

Był on właścicielem kina «Nowy Świat» w Równem oraz komisjonerem firmy Strem. Kiedy Sowieci zabrali mu kino, został bez środków do życia. Postanowił więc walczyć o niepodległość Polski. W lutym 1940 r. przedstawiciel lwowskiego centrum ZWZ o pseudonimie Toma zaproponował mu, aby stanął na czele rówieńskiego ośrodka ZWZ. Spotkanie miało miejsce pewnego dnia o 18.00 w Równem przy ul. Kościuszki. Kazimierz Jaźwiński zdecydował wówczas, kto będzie jego zastępcą. Według niego, do pełnienia tej funkcji najlepiej nadawał się Jerzy Krüger, rotmistrz i prezes Związku Ochotników Wojska Polskiego w Równem. W tym samym dniu Kazimierz Jaźwiński i Jerzy Krüger jeszcze raz spotkali się z Tomą, żeby dowiedzieć się o strukturze, celach i kierownictwie organizacji. Otrzymali polecenie, aby do przyjazdu Józefa Widawskiego, który miał pomóc w sprawie zorganizowania działalności podziemnego ośrodka, znaleźć jeszcze trzy osoby, które tworzyłyby zespół kierowniczy organizacji. Wykonując polecenie wydane przez Toma Kazimierz Jaźwiński zwerbował do ZWZ swojego brata Jana Jaźwińskiego, Zygmunta Soczyńskiego oraz Jana Kopczyńskiego.

Aktywna działalność ośrodka w Równem rozpoczęła się po wizycie Józefa Widawskiego. Przez kilka dni spotykał się on z Kazimierzem Jaźwińskim i kierownikami piątek. Widawski zapoznał Jaźwińskiego z hasłami i adresami lwowskiego centrum i przekazał mu 2 tys. sowieckich rubli na potrzeby organizacyjne. Józef Widawski przyjął od Jaźwińskiego przysięgę na wierność ZWZ. W celu konspiracji Kazimierz Jaźwiński przyjął pseudonim Blaks. W ciągu krótkiego okresu działalności organizacji przeprowadzano przeważnie werbowanie nowych członków i tworzenie piątek. W warunkach totalnej kontroli i wszechobecnych agentów NKWD, to z pozoru proste zadanie okazało się trudnym przedsięwzięciem. Wszystkim członkom ZWZ w każdej chwili groziło aresztowanie i każde takie aresztowanie mogło doprowadzić do klęski konspiracji. Mimo to Kazimierzowi Jaźwińskiemu udało się nie tylko podzielić miasto na dzielnice i stworzyć organizacyjną sieć, ale również na początku marca 1940 r. wysłać do Lwowa kuriera w celu otrzymania dalszych instrukcji. W sprawach dotyczących organizacji wysyłał kurierów również do Janowej Doliny, Łucka oraz Zdołbunowa.

Kazimierz Jaźwiński został aresztowany 16 marca 1940 r. Na przesłuchaniu, które odbyło się 30 kwietnia, zeznał, że pełni obowiązki komendanta ZWZ w Równem. Od pozostałych aresztowanych członków organizacji śledczy dowiedzieli się o szczegółach działalności miejscowego ośrodka ZWZ–1 , dlatego Jaźwiński uważał, że nie ma sensu ukrywać coś czy zaprzeczać temu, co było oczywiste. Otwarcie więc powiedział, że według członków ZWZ władze sowieckie na terenie Zachodniej Ukrainy i Białorusi były zjawiskiem czasowym. Była to, ich zdaniem, okupacja polskich terenów i dlatego ZWZ walczył o niepodległość Polski, a jego główny cel polegał na odnowieniu polskiego państwa.

Jeżeli chodzi o metody śledztwa stosowane wobec działaczy polskiej konspiracji, to należy podkreślić, że były one okrutne. Przesłuchania mogły trwać nawet kilka dni. Np. jedno z przesłuchań w sprawie Jaźwińskiego zaczęło się o piętnastej 8 kwietnia, a zakończyło o trzeciej 9 kwietnia. Protokół z 30 marca liczy 40 stron i można zauważyć, jak w trakcie przesłuchania zmienia się wygląd podpisu więźnia (podpisana jest każda strona) – na początku jest on kaligraficzny, wkrótce zamienia się w znaki o nieczytelnym kształcie. Możemy więc przypuszczać, że Jaźwińskiego torturowano. Przesłuchania w jego sprawie prowadzili kierownik 3. Wydziału Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD w Obwodzie Rówieńskim Popow i dowódca grupy operacyjnej NKWD Żurawlow. Wyrok w sprawie dowódcy rówieńskiego ośrodka ZWZ–1 wydał Rówieński Sąd Obwodowy. Na posiedzeniu 22–23 listopada 1940 r. Kazimierz Jaźwiński został skazany na karę śmierci i konfiskatę mienia.

Na skutek niedbalstwa głównego sędziego Hapona na decyzji sądu nie było podpisów ławników ludowych Brodera i Szmuklera. Kolegium Kryminalne Sądu Najwyższego ZSRR uznało więc, że wyrok jest nieważny ze względu na łamanie art. 312 Kodeksu Kryminalno-Procesualnego USRR. W trakcie powtórnego posiedzenia sądu w dniach 17–18 stycznia 1941 r. pozostawiono bez zmian wyroki wszystkim ośmiu działaczom konspiracji. Wyrok śmierci na Kazimierzu Jaźwińskim wykonano 10 czerwca 1941 r. W chwili wydania wyroku przebywał on w Dubieńskim Więzieniu NKWD, ale jak wynika z dokumentów zawartych w aktach śledztwa, wyrok wykonano w Równem. Miejsce pochówku Kazimierza Jaźwińskiego oraz innych członków konspiracji pozostaje nieznane.

CZYTAJ TAKŻE: KAZIMIERZ I JAN JAŹWIŃSCY Z RÓWNEGO: CIĄG DALSZY HISTORII

Jazwinski 2

Tetiana SAMSONIUK

P. S.: Tetiana Samsoniuk jest głównym specjalistą Działu Udostępniania Informacji z Dokumentów Państwowego Archiwum Obwodu Rówieńskiego. Materiały rubryki «Ocaleni od zapomnienia» zostały opracowane według akt radzieckich organów ścigania, przechowywanych w Państwowym Archiwum Obwodu Rówieńskiego, w zbiorach Zarządu KGB Ukraińskiej SRR w Obwodzie Rówieńskim (1919–1957) oraz w Archiwum Zarządu Służby Bezpieczeństwa Ukrainy. Będziemy wdzięczni, jeżeli odezwą się Czytelnicy, krewni lub bliscy bohaterów naszej rubryki, którzy posiadają o nich dodatkowe informacje.

Powiązane publikacje
Ocaleni od zapomnienia: Józef Afent
Artykuły
Nasz kolejny szkic jest poświęcony Józefowi Afentowi, starszemu policjantowi ІІ komisariatu policji w Równem aresztowanemu przez władze radzieckie następnego dnia po ich wkroczeniu na tereny II Rzeczypospolitej.
21 września 2022
Ocaleni od zapomnienia: Jerzy Tołwiński
Artykuły
Jerzy Tołwiński z Równego był jednym z wielu polskich policjantów represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941. W 1940 r. został skazany na osiem lat poprawczych obozów pracy z powodu służby w «polsko-pańskiej» policji.
09 września 2022
Ocaleni od zapomnienia: Władysław Śliwiński
Artykuły
Jednym z bohaterów książki «Związek Walki Zbrojnej – 1 w Równem. 1939–1941» wydanej niedawno przez redakcję «Monitora Wołyńskiego» był Władysław Śliwiński. Na początku 1941 r. za konspiracyjną działalność antyradziecką został skazany na 10 lat pozbawienia wolności w poprawczych obozach pracy.
25 sierpnia 2022
Ocaleni od zapomnienia: Bolesław Chyl
Artykuły
Kolejny szkic w cyklu o polskich policjantach represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941 został poświęcony Bolesławowi Chylowi z Klewania. W listopadzie 1939 r. Trybunał Wojskowy 5 Armii Frontu Ukraińskiego skazał go na rozstrzelanie, ponieważ był policjantem i w czasach II Rzeczypospolitej «zatrzymywał komunistów».
19 lipca 2022
Antoni Maciejewski: ciąg dalszy historii
Artykuły
17 lipca 1944 r. w bitwie pod Ankoną we Włoszech zginął urodzony w Równem Antoni Maciejewski. Zanim zaciągnął się do Armii Andersa, był więźniem sowieckich łagrów, do których trafił za udział w polskiej konspiracji.
17 lipca 2022
Ocaleni od zapomnienia: Edmund Kastner
Artykuły
Kolejny szkic w cyklu o funkcjonariuszach polskiej Policji Państwowej represjonowanych przez władze radzieckie w latach 1939–1941 jest poświęcony Edmundowi Kastnerowi – policjantowi z Klewania. Na początku 1940 r. razem z kolegami i konfidentami został oskarżony o «aktywną działalność przeciw ruchowi rewolucyjnemu» і «przygotowanie zbrojnego powstania», a następnie rozstrzelany.
04 lipca 2022
«Ci ludzie chodzili tymi samymi ulicami, co ja». Zaprezentowano książkę o polskim podziemiu w Równem
Artykuły
«Jest to książka o kwestii wyboru. Podobnie jak przed nami, Ukraińcami, obecnie stoi wybór zaangażować się w walkę o niepodległość czy szukać bezpiecznego miejsca, zostać wolontariuszem czy kolaborantem, tak Polacy w 1939 r. stali przed tym samym wyborem» – powiedziała Tetiana Samsoniuk, autorka publikacji «Związek Walki Zbrojnej – 1 w Równem. 1939–1941».
11 czerwca 2022
Ocaleni od zapomnienia: Władysław Jakuszewski
Artykuły
W okresie międzywojennym Władysław Jakuszewski pracował w policji w Równem, Kowlu, Dubnie i Zdołbunowie. Został aresztowany przez NKWD w listopadzie 1939 r., a w marcu 1941 r. za «aktywną działalność przeciw ruchowi rewolucyjnemu» został skazany na osiem lat poprawczych obozów pracy.
27 maja 2022
Ocaleni od zapomnienia: Stefan Jarząbkowski
Artykuły
Stefan Jarząbkowski, policjant z Glińska Czeskiego na Rówieńszczyźnie, jest bohaterem kolejnego szkicu o funkcjonariuszach polskiej Policji Państwowej, którzy doznali represji ze strony reżimu sowieckiego.
18 marca 2022