«Kto chce być filozofem, musi raz zacząć żyć intelektualnie na własną odpowiedzialność – inaczej w ogóle nie warto zabierać się do filozofii» – to słowa Romana Ingardena – polskiego filozofa, jednego z patronów roku 2020.
Roman Ingarden urodził się i zmarł w Krakowie. Związany był też z Lwowem, gdzie studiował filozofię i matematykę oraz wykładał na Uniwersytecie Jana Kazimierza, z Getyngą, gdzie studiował pod opieką Edmunda Husserla, z Lublinem, Warszawą, Toruniem, Wiedniem, Fryburgiem i z Końskimi.
Uczeń Edmunda Husserla zainteresowany był problemami ontologicznymi, aksjologicznymi i estetycznymi, teorią poznania i teorią człowieka. Szczególnie wiele uwagi poświęcił Ingarden dziełu literackiemu jako wielowarstwowemu przedmiotowi intencjonalnemu. Za najważniejszy w nim uważał język ze zdaniami i ich znaczeniami. W roku 1931 ukazała się jego książka zatytułowana «O dziele literackim».
W poglądach dotyczących istnienia świata przeciwstawiał się swojemu nauczycielowi Husserlowi i stał na stanowisku realizmu w odróżnieniu od idealizmu Husserla. Odróżnił ontologię od metafizyki, podzielił ją na egzystencjalną, formalną i materialną. Temu zagadnieniu Ingarden poświęcił trzy tomy zatytułowane «Spór o istnienie świata». Rozważał, czy świat istnieje intencjonalnie, tak jak dzieła sztuki, czy też niezależnie od świadomości.
W zakresie teorii poznania także był zwolennikiem realizmu. Uważał, że proces poznawczy odbywa się we wzajemnym oddziaływaniu przedmiotu i świadomości, a teoria poznania bada przedmioty ze względu na ich istotę. Poznanie dokonuje się poprzez wrażenia, ich różnorodną jakość, treść i kontekst wrażeń.
Jeśli chodzi o teorię człowieka to wyrażał pogląd, że natura ludzka realizuje się w przekraczaniu zwierzęcości i tworzeniu świata kultury i nauki. Człowiek, według niego, dąży do realizacji wartości moralnych i estetycznych, żyje w dwóch światach: w świecie natury i w świecie kultury. Jest więc istotą rozdwojoną. Ingarden twierdził, że człowiek jest bytem osobowym, pragnie wolności, prawdy, dobra i piękna. Musi też być odpowiedzialny za swoje czyny, świadomy celów i nie powinien znajdować się pod presją zewnętrzną. O nas, w «Książeczce o człowieku», napisał tak: «Natura ludzka polega na nieustannym wysiłku przekraczania granic zwierzęcości tkwiącej w człowieku i wyrastania ponad nią człowieczeństwem i rolą człowieka jako twórcy wartości. Bez tej misji i bez tego wysiłku wyrastania ponad samego siebie człowiek zapada z powrotem i bez ratunku w swoją czystą zwierzęcość, która stanowi jego śmierć».
W literaturze amerykańskiej został uznany za jednego z najwybitniejszych filozofów czasów najnowszych, a w Niemczech – za klasyka filozofii i czołowego przedstawiciela fenomenologii.
Filozof Jan Woleński w publikacji «Roman Ingarden we wspomnieniach» przytacza anegdotę związaną z dziełem Ingardena. «Gdy powiedziałem M. Rzepińskiej, że czytam I tom tego dzieła, ostrzegła: «Proszę uważać. Nie można tego zrozumieć bez wyższej matematyki». Opowiadano też inną historyjkę. Przyjaciele Adama Podgóreckiego kupili mu «Spór o istnienie świata» jako prezent imieninowy. Zaczął czytać i za jakiś czas zwierzył się ofiarodawcom, że zaprzestał lektury. Wyznał, że już początki były trudne, ale potem poddał się całkowicie. Podobno jednak pokazywano w Krakowie pewną kobietę: «Patrzcie, ona przeczytała cały pierwszy tom».
W grudniu 2019 r. ukazała się pierwsza część biografii Ingardena «Jestem filozofem świata» autorstwa Mariusza Pandury i Radosława Kuliniaka. Wydanie drugiej planowane jest na listopad 2020 r.
Ingarden był żonaty z okulistką Marią Pol, miał trzech synów: Romana, Jerzego i Stanisława. Ciekawym wątkiem w jego życiu jest przyjaźń z Edytą Stein – niemiecką filozof, fenomenolog, świętą i patronką Europy, z którą korespondował do początku II wojny światowej. Jej listy do filozofa ukazały się pod tytułem «Listy do Ingardena».
Sejm RP ustanowił 2020 r. Rokiem Romana Ingardena «w przekonaniu o wyjątkowości dzieła i postawy filozofa». Za życia wydano 224 jego prace. Wygłosił także około 300 odczytów w kraju i za granicą. Wydanie jego dzieł filozoficznych liczy obecnie 13 tomów.
Warto sięgnąć po twórczość tego fenomenalnego filozofa, by odkryć dla siebie jego przemyślenia, choćby takie jak to: «Jestem siłą, która się ostaje w przeciwnościach losu, gdy czuje i wie, że swobodnym swym czynem z niebytu wywoła to, co po niej pozostanie, gdy sama się już w walce spali. Jestem siłą, co chce być wolna. I nawet trwanie swoje wolności poświęci. Ale zewsząd pod naporem sił innych żyjąca, niewoli zaródź sama w sobie znajduje, jeśli się odpręży, jeśli wysiłku zaniedba. I wolność swoją utraci, jeśli się sama do siebie przywiąże. Trwać i być wolna może tylko wtedy, jeśli sama siebie dobrowolnie odda na wytwarzanie dobra, prawdy i piękna. Wówczas dopiero istnieje».
Wiesław PISARSKI,
nauczyciel języka polskiego skierowany do Kowla przez ORPEG
Fot. roman-ingarden.phils.uj.edu.pl
CZYTAJ TAKŻE:
ABC KULTURY POLSKIEJ: TADEUSZ KANTOR – ŻYCIE, MIŁOŚĆ, PRZEMIJANIE I ŚMIERĆ
ABC KULTURY POLSKIEJ: IRENA SANTOR – WIELKA DAMA POLSKIEJ PIOSENKI
ABC KULTURY POLSKIEJ: SIĘGNIJ PO UTWORY LEOPOLDA TYRMANDA
ABC KULTURY POLSKIEJ: PONADCZASOWA AGNIESZKA OSIECKA
ABC KULTURY POLSKIEJ: JACEK KACZMARSKI – BARD «SOLIDARNOŚCI»
ABC KULTURY POLSKIEJ: ANDRZEJ WAJDA – REŻYSER PRACOHOLIK, REŻYSER SPEŁNIONY
