ABC kultury polskiej: Jacek Malczewski – obsesja śmierci i pasja życia
Artykuły

Malczewski to świat mitów, legend i symboli. Był nim przepełniony, wchłonął go, ale i ten świat wchłonął artystę. Do swych uczniów mawiał często: «Maluję tak, by Polska zmartwychwstała».

 «Gdybym nie był Polakiem, nie byłbym artystą». Ilustracją tego, co artysta myślał, jest tryptyk «Prawo – Ojczyzna – Sztuka». Ojczyznę przedstawił jako dumną, zamyśloną kobietę, matkę dwójki dzieci. Cała trójka stoi na tle najbardziej polskiego z polskich krajobrazów – pola ze zbożem i kwitnącymi chabrami. Ojczyzna to kobieta-pielgrzym, podpiera się kijem, wędruje. To oczywista alegoria Polski. We włosach widzimy kwiat – ostry, taki, który może zranić. Symbolizuje nieszczęście i cierpienie. Na ramionach kobiety płaszcz w kolorze purpury, taki, jaki czasem widać na obrazach przedstawiających Chrystusa tuż przed ukrzyżowaniem. Obok Ojczyzny stoi jej córka. Trzyma w rękach kajdany. Rozkute.

Ojczyzna

Ojczyzna. (Tryptyk Prawo, Ojczyzna, Sztuka)

Jacek Malczewski to ojciec symbolizmu w malarstwie polskim przełomu XIX i XX w. Wychowany w patriotycznej rodzinie, w atmosferze narodowego mesjanizmu oraz silnych uczuć do Ojczyzny, które wyrażał w swojej wyjątkowej sztuce. Mesjanizmem zaraził go ojciec, wielbiciel poezji Mickiewicza i Słowackiego. Zwłaszcza drugi wieszcz wywierał ogromny wpływ na to, co artysta malował. Dzieła Słowackiego niezwykle często bywały inspiracją dla obrazów Malczewskiego. Niezwykły, oryginalny styl malarza operującego kontrastem wulgarności i smaku, brutalności i subtelności stawia go w rzędzie najwybitniejszych malarzy w Polsce. To również jeden z najbardziej tajemniczych artystów. Mistyk, symbolista, romantyk.

Malował, gdy Polska była pod zaborami. Zatem to zniewolenie, walka o niepodległość oraz obsesja śmierci stały się najważniejszymi obszarami, w których ujawniał swój malarski geniusz. Samo umieranie nie budziło w nim lęku. Poprzez to, że stało się tematem jego wielu obrazów, udało mu się to umieranie oswoić do tego stopnia, iż na kilka lat przed śmiercią namalował tryptyk, który zatytułował «Mój pogrzeb».

Ponieważ Jacek Malczewski jest symbolistą, zatem patrząc na jego obrazy cały czas jesteśmy mobilizowani do myślenia: «Co artysta chciał nam przekazać?» Aby w pełni zrozumieć przekaz malarza, najlepiej byłoby przed płótnem stać ze słownikiem symboli i znaków, mitologią oraz Biblią. Dopiero wówczas mamy jakąś szansę na zrozumienie tego, co artysta namalował. Dzieła Malczewskiego, jak noworoczna choinka bombkami, obwieszone są mnogością symboli, w których bardzo łatwo jest się pogubić. Zwłaszcza niezbyt wytrawnemu widzowi. Każdy szczegół, nawet najdrobniejszy, coś oznacza, kieruje naszym sposobem spostrzegania i postrzegania. U Malczewskiego, podobnie jak na obrazach holenderskich mistrzów XVI i XVII wieku, wszystko coś znaczy. W ilościach hurtowych tworzyli oni martwe natury pełne symbolizujących śmierć, miłość, erotyzm, grzech, pychę, próżność – kwiatków, luster, zegarów, kości, kielichów (pustych albo pełnych), motyli, noży itd. Zatem na obrazach mistrza zobaczymy kosy i drabiny, studnie, wodę, kajdany, stare księgi. Artysta bez ograniczeń łączył motywy wywodzące się z tradycji chrześcijańskiej, pogańskiej a także mitologii. Może właśnie dlatego nigdy nie udało się go w pełni zaszufladkować.

Jacek Malczewski Smierc

Śmierć

Malczewski bardzo często bohaterom obrazów użyczał swojej twarzy. Sam stawał się własnym modelem. Jego niezwykła wyobraźnia podsuwała mu różnorodne i niesamowite pomysły. Bywał i błaznem, i więźniem, i rycerzem.

Michalina Janoszanka, jego uczennica i jedna z muz, tak pisze o Malczewskim: «Ubrany zawsze oryginalnie w jakieś bluzki aksamitne a la Rembrandt. Lubował się w kamizelkach kolorowych, których miał kilka. Na nogach nosił owijacze. Pamiętam pana Jacka w serdaku granatowym (…), w czapeczkach najrozmaitszych, hełmach, furażerkach, beretach…»

Stylizacje malarza podsumowała pewnego razu jego kucharka ujrzawszy go w kolejnej fantastycznej odsłonie: «Ale takiego nagłupiastego pana, jak nasz, to nigdy nie widziała».

Malczewski był żonaty z Marią Gralewską, córką aptekarza z Krakowa. Niezbyt szczęśliwy był to związek. Tak to bywa, gdy człowiek żeni się z posagiem, a nie z kobietą. W tym związku Malczewskiego ponoć bardziej interesowały pieniądze żony, niż ona sama.

Na płótnach mistrza pojawiają się czasem twarze jego muz – kochanek. Przybierały wizerunki nimf, aniołów i chimer. Jedną z bardziej ukochanych przez Malczewskiego była Maria Kinga Balowa, młodsza od niego o 25 lat żona starosty Tuligłowów koło Lwowa. To ku niej biegły jego myśli, wzruszenia i zachwyty. Jej twarzą została obdarzona tajemnicza chimera w słynnym cyklu «Zatrute studnie». I jeszcze jedna ważna kobieta w życiu Malczewskiego – wspomniana wcześniej Michalina Janoszanka. Modelka, przyjaciółka, powiernica i co niezwykle istotne, przyjaciółka i równolatka jego córki Julii. Malarz nazywał ją «duszą bratnią», «duszą miłą», «siostrą miłą». Wizerunek Michaliny przybierają Polonie, Pytie, Anioły.

Jacek Malczewski xx Pithia

Pithia

Ostatnim chwilom życia Malczewskiego towarzyszyły słowa: «Doktorze, nie zastrzykuj, bo odchodzę». Może wtedy, całkowicie ślepy, zobaczył przy swoim łóżku piękną, młoda kobietę z kosą, taką, jaką przedstawiał na swoich obrazach. Do jego mieszkania weszła 8 października 1929 r.

Siła obrazów Malczewskiego, ich wymowa, przetrwała próbę czasu. Do dziś zachwycają i stanowią inspirację dla wielu. Nagrodzony Oskarem za całokształt pracy twórczej Andrzej Wajda w jednym z wywiadów przyznał, że cała plastyczna warstwa filmu «Brzezina» została oparta na płótnach mistrza.

Gabriela WOŹNIAK-KOWALIK,
nauczycielka skierowana do Łucka i Kowla przez ORPEG

CZYTAJ TAKŻE:

ABC KULTURY POLSKIEJ: A JAK ASAMBLAŻ

ABC KULTURY POLSKIEJ: B – JAK BEKSIŃSKI ZDZISŁAW

ABC KULTURY POLSKIEJ: C JAK JAN CYBIS

ABC KULTURY POLSKIEJ: D JAK DUNIKOWSKI XAWERY

ABC KULTURY POLSKIEJ: ERNO ERB – NIEZWYKŁY MALARZ ZWYCZAJNYCH LUDZI

ABC KULTURY POLSKIEJ: F JAK FAŁAT I FANGOR

ABC KULTURY POLSKIEJ: ARTUR GROTTGER – MALARZ NIEPODLEGŁEJ

ABC KULTURY POLSKIEJ: KOSSAKOWIE – DZIADEK, OJCIEC I SYN

ABC KULTURY POLSKIEJ: MAŁY WIELKI CZŁOWIEK – JAN MATEJKO

Powiązane publikacje
ABC kultury polskiej: Paweł Łoziński – reżyser w drodze
Artykuły
Paweł Łoziński to znany w Polsce reżyser, scenarzysta i producent interesujących filmów dokumentalnych. W wywiadzie dla internetowego radia «357» na pytanie: «Kim jesteś?» odpowiedział: «Człowiekiem w drodze».
24 maja 2022
Konopnicka: zawłaszczenia i rewizje
Artykuły
Była kobietą niezwykłą. Cechowała ją odwaga, determinacja, a przede wszystkim – niebywała ciekawość świata. Badacze jej życia i twórczości wiedzą to od dawna. Tymczasem większość osób przemierzających nazwane jej imieniem ulice ma w głowie zupełnie inny obraz. Staje im przed oczami matrona w długiej sukni, często w towarzystwie dzieci. Połączenie Matki Polki z narodowym wieszczem. 23 maja obchodzimy 180. rocznicę urodzin Marii Konopnickiej.
23 maja 2022
«Tam, gdzie grał – był teatr narodowy». Wspomnienie o Jerzym Treli
Artykuły
Był żywym pomnikiem teatru, a niektórzy mawiali wręcz, że «tam, gdzie gra Trela, tam jest teatr narodowy». Wybitny polski aktor Jerzy Trela zmarł 15 maja w Krakowie w wieku 80 lat.
18 maja 2022
Ochman – głos Polski prosto z Ameryki
Artykuły
Syn Polaków od lat mieszkających w USA wraca do Polski studiować śpiew solowy, dla sprawdzenia zgłasza się do telewizyjnego talent show i wygrywa. Oto Krystian Ochman – młody muzyk, który reprezentował Polskę w konkursie Eurowizja 2022 w Turynie, zdobywając dla nas 12. miejsce.
16 maja 2022
ABC kultury polskiej: Bez reszty oddany teatrowi
Artykuły
Kiedy ten wielki aktor umierał na serce 22 lutego 1992 r. w Teatrze Nowym w Poznaniu, jego ostatnie słowa były cytatem z «Króla Leara» Williama Shakespeare’a.
12 maja 2022
ABC kultury polskiej: Wacław Szymanowski – artysta, który wyrzeźbił muzykę
Artykuły
Konkurs Chopinowski za każdym razem rozpala do czerwoności emocje melomanów. Wiem coś na ten temat, albowiem, jak wielu podobnych mi ludzi, zawsze z wypiekami na twarzy oczekuję na werdykt jury. Przy tej okazji, wcześniej czy później, na ekranie telewizora musi pojawić się jedna z najbardziej znanych i rozpoznawalnych rzeźb.
19 kwietnia 2022
Jarosław Marek Rymkiewicz – prawda o naturze świata i o człowieku
Artykuły
Jarosław Marek Rymkiewicz zmarł 3 lutego 2022 r. Był poetą, eseistą, krytykiem literackim, dramaturgiem i publicystą politycznym.
27 marca 2022
ABC kultury polskiej: Rybak
Artykuły
Kiedy tylko zaczęłam trochę więcej rozpoznawać otaczający świat i zrozumiałam, że istnieją kredki, farby i ołówek – co ciekawe stolarski – a ich użycie daje mi ogromną przyjemność, w wolnych chwilach zajęłam się stawianiem swoich pierwszych kresek i barwnych plam na papierze.
17 marca 2022
ABC kultury polskiej: Mariusz Szczygieł – mistrz polskiego reportażu
Artykuły
Mariusz Szczygieł jest dziennikarzem, reportażystą, eseistą, pisarzem i wykładowcą akademickim. Największą popularność wśród czytelników przyniosła mu książka «Gottland» z 2015 r. Dziennik «Le Figaro» napisał o niej: «To nie jest książka, to klejnot».
15 lutego 2022