ABC kultury polskiej: Tadeusz Nowak – między wsią a miastem
Artykuły

«Tęsknimy nie za naszym dzieciństwem i naszymi wsiami, ale za wyobrażeniami dzieciństwa i wsi. Lepiej, żebyśmy tam nie jechali po latach» – powiedział kiedyś wybitny polski powieściopisarz Wiesław Myśliwski.

«Nie ma już ludzi, których zabraliśmy ze sobą w sercach i umysłach, nie ma sfery emocji kształtujących naszą tożsamość. Dawny świat już odszedł, uległ rozpadowi. Możemy go pielęgnować tylko w pamięci i wyobraźni».

Tadeusz Nowak, bo o nim dziś mowa, jest ostatnim prozaikiem i poetą, który w sposób bardzo subiektywny opowiadał o wsi takiej, która dzisiaj już odeszła w zapomnienie i upodobniła się do miasta. W twórczości przez całe życie odnosił się do swojej małej ojczyzny, gdzie płyną Wisła, Dunajec i potok Kisielin.

Urodził się w 1930 r. w Sikorzycach. Jego życie naznaczyła II wojna światowa, udział w walkach partyzanckich i późniejsze przemiany w okresie socjalizmu w Polsce.

Najważniejszymi jego powieściami są: «A jak królem, a jak katem będziesz», «Takie większe wesele», «Diabły», «Dwunasty» i «Prorok». Zasadnicze zaś tomiki wierszy to: «Psalmy», «Ziarenko trawy», «Prorocy już odchodzą», «Pacierze i paciorki».

W powieści «A jak królem, a jak katem będziesz» główny bohater opowiada o swoim życiu, które zmienił wybuch II wojny światowej i kampania wrześniowa 1939 r. Nie najważniejsze jednak są tu wydarzenia historyczne, ale dylematy moralne bohatera, który musi zabijać, a to kłóci się z jego sumieniem. Wieś jest przedstawiona jako raj na ziemi, a to, co na zewnątrz, jest brudem i nieczystością, czymś zakłócającym życie wiejskiej zbiorowości.

Nowak 2

Podobne tony odnajdujemy w powieściach «Diabły» i «Dwunastu». Autor opisuje wielkie przemiany powojennej wsi i migrację jej mieszkańców do miasta. Znajdziemy w nich także dużo podań ludowych zapisanych na kartach powieści dla tych, którzy zechcą sobie przypomnieć skąd pochodzą. Wieś jest tu ciągle bezpiecznym i spokojnym miejscem dla człowieka.

Trochę inaczej jest przedstawiona wieś w powieści «Prorok». Rządzi w niej prawo pięści i siły. Jej mieszkańcy są zabobonni i przesądni, piją dużo alkoholu. Jeśli chcesz zmienić swoje życie, musisz uciec do miasta, ale i to nie jest wyjście, zdrada wsi odciśnie się piętnem na twoim sumieniu. Nie ma idealnego rozwiązania dla człowieka z prowincji.

Nowak 3

Również powieść «Takie większe wesele» dzieje się w rodzinnej wsi pisarza. Okrucieństwo wojny ma być pokonane przez kilkunastu bohaterów, którzy chcą zdobyć broń, by rozprawić się z hitlerowcami, niosącymi zagładę. Narratorem jest tu chory psychicznie pastuch. Postać – symbol wiejskiego pomyleńca.

Tematyka wierszy Tadeusza Nowaka także obraca się w świecie wiejskim. Jednak jest ona wzbogacona o nawiązania do mitologii greckiej, do Biblii, do walk partyzanckich w czasie II wojny światowej, do tradycji polskich walk narodowowyzwoleńczych, szczególnie zaś do legend i podań ludowych oraz obyczajów zakorzenionych od wieków w wiejskiej tradycji.

W «Psalmie o nożu w plecach» pojawia się podmiot liryczny rozdarty pomiędzy wsią i miastem. Idzie boso jak wiejski, biedny chłopak, a jednocześnie ma cylinder na głowie jak mieszkaniec miasta:

«Nocą siedzę przed sobą,
Ja w cylindrze ja boso
A tam przez wieś z wesela
Z nożem w plecach mnie niosą».

Tadeuszowi Nowakowi udało się stworzyć w powieściach i w wierszach bardzo swoisty świat. Jeśli raz do niego wejdziesz, będziesz wracał tam co jakiś czas. Jeśli zaczniesz czytać, porwie cię tok narracji, melodia wierszy i mityczny obraz miejsca, którego już nie ma. Będziesz powracał do niego tak, jak do rodzinnej wsi.

Wiesław Myśliwski tak podsumował dokonania Tadeusza Nowaka: «Twórczość Tadeusza Nowaka w literaturze polskiej XX wieku sytuuje Go w szeregu takich twórców, jak Bolesław Leśmian, Bruno Schulz czy Leopold Buczkowski, i nie dlatego, że łączyły Go z nimi pisarskie pokrewieństwa, lecz dlatego że był tak samo osobny jak oni. Tak samo jak oni stworzył własne słowo świat, własną baśń o ludzkim istnieniu, cierpieniu, miłości, przemijaniu, która najwyższy swój stan osiągnęła w takich Jego utworach, jak «Psalmy» i «A jak królem, a jak katem będziesz». A stworzyć baśń – to sięgać ideału literatury».

Wiesław PISARSKI,
nauczyciel języka polskiego skierowany do Kowla przez ORPEG

CZYTAJ TAKŻE:

ABC KULTURY POLSKIEJ: RAFAŁ WOJACZEK – POETA, KTÓRY JEST

ABC KULTURY POLSKIEJ: EWA DEMARCZYK – CZARNY ANIOŁ

ABC KULTURY POLSKIEJ: HENRYK GÓRECKI – ŻYCIE ZANURZONE W ŚWIECIE MUZYKI

ABC KULTURY POLSKIEJ: ROMAN INGARDEN – FENOMENALNY POLSKI FILOZOF

ABC KULTURY POLSKIEJ: TADEUSZ KANTOR – ŻYCIE, MIŁOŚĆ, PRZEMIJANIE I ŚMIERĆ

ABC KULTURY POLSKIEJ: IRENA SANTOR – WIELKA DAMA POLSKIEJ PIOSENKI

ABC KULTURY POLSKIEJ: SIĘGNIJ PO UTWORY LEOPOLDA TYRMANDA

Powiązane publikacje
ABC kultury polskiej: Ignacy Gogolewski – mistrz mowy polskiej
Artykuły
Wiele postaci literackich kojarzymy z aktorami, którzy wcielili się w role bohaterów wybitnych dzieł przeniesionych na duże lub małe ekrany. Jedną z takich postaci jest Ignacy Gogolewski, który zagrał Antka Borynę w serialu na podstawie powieści Władysława Reymonta «Chłopi» powstałym w latach 1971–1973 oraz jego wersji kinowej w reżyserii Jana Rybkowskiego z roku 1973.
29 lipca 2022
ABC kultury polskiej: Kaśka Sochacka – upór i talent
Artykuły
Upór, pracowitość, talent i odrobina szczęścia doprowadziły ją do popularności, dużej liczby fanów jej niezwykłego głosu oraz przyznania dwóch Fryderyków w 2022 r. za Fonograficzny Debiut Roku i za Album Roku Indie Pop za płytę «Ciche dni».
14 lipca 2022
ABC kultury polskiej: «Wiosna, ach to ty»
Artykuły
Radosne ćwierkanie ptaków, namacalne, rozleniwiające ciepło słonecznych promieni, pędzące po błękitnym niebie kawalkady już nie szarych chmur lecz białych, puchatych obłoków. Nowe pokłady energii, wszechobecna zieleń świeżych szat świata i nadzieje na lepsze jutro… Jak tu nie kochać wiosny? Z pewnością uwielbiali ją także polscy artyści przełomu XIX i XX wieku.
31 maja 2022
ABC kultury polskiej: Paweł Łoziński – reżyser w drodze
Artykuły
Paweł Łoziński to znany w Polsce reżyser, scenarzysta i producent interesujących filmów dokumentalnych. W wywiadzie dla internetowego radia «357» na pytanie: «Kim jesteś?» odpowiedział: «Człowiekiem w drodze».
24 maja 2022
Konopnicka: zawłaszczenia i rewizje
Artykuły
Była kobietą niezwykłą. Cechowała ją odwaga, determinacja, a przede wszystkim – niebywała ciekawość świata. Badacze jej życia i twórczości wiedzą to od dawna. Tymczasem większość osób przemierzających nazwane jej imieniem ulice ma w głowie zupełnie inny obraz. Staje im przed oczami matrona w długiej sukni, często w towarzystwie dzieci. Połączenie Matki Polki z narodowym wieszczem. 23 maja obchodzimy 180. rocznicę urodzin Marii Konopnickiej.
23 maja 2022
«Tam, gdzie grał – był teatr narodowy». Wspomnienie o Jerzym Treli
Artykuły
Był żywym pomnikiem teatru, a niektórzy mawiali wręcz, że «tam, gdzie gra Trela, tam jest teatr narodowy». Wybitny polski aktor Jerzy Trela zmarł 15 maja w Krakowie w wieku 80 lat.
18 maja 2022
Ochman – głos Polski prosto z Ameryki
Artykuły
Syn Polaków od lat mieszkających w USA wraca do Polski studiować śpiew solowy, dla sprawdzenia zgłasza się do telewizyjnego talent show i wygrywa. Oto Krystian Ochman – młody muzyk, który reprezentował Polskę w konkursie Eurowizja 2022 w Turynie, zdobywając dla nas 12. miejsce.
16 maja 2022
ABC kultury polskiej: Bez reszty oddany teatrowi
Artykuły
Kiedy ten wielki aktor umierał na serce 22 lutego 1992 r. w Teatrze Nowym w Poznaniu, jego ostatnie słowa były cytatem z «Króla Leara» Williama Shakespeare’a.
12 maja 2022
ABC kultury polskiej: Wacław Szymanowski – artysta, który wyrzeźbił muzykę
Artykuły
Konkurs Chopinowski za każdym razem rozpala do czerwoności emocje melomanów. Wiem coś na ten temat, albowiem, jak wielu podobnych mi ludzi, zawsze z wypiekami na twarzy oczekuję na werdykt jury. Przy tej okazji, wcześniej czy później, na ekranie telewizora musi pojawić się jedna z najbardziej znanych i rozpoznawalnych rzeźb.
19 kwietnia 2022